Dood xooggan ayaa ka dhalatay khasaaraha Ciidanka Xoogga Dalka Soomaaliyeed (CXDS) kasoo gaaray dagaalkii deegaanka Jameeco ee gobolka Bay, iyadoo siyaasiyiin, saraakiil hore iyo qeybaha bulshada ay dowladda ka dalbanayaan inay caddeyso sida uu dagaalku u dhacay iyo cidda mas’uuliyadda ka leh go’aannadii lagu qaaday howlgalka.
Dagaalka ayaa dhacay 26-kii Oktoobar 2026, xilli ciidamada dowladda ay howlgal ka wadeen deegaannada u dhexeeya Leego iyo Buurhakaba. Iska horimaadka ayaa qeyb ka ahaa howlgalka dowladda ee loogu magac daray Banooda, kaas oo lagu doonayay in lagu wiiqo awoodda Al-Shabaab, laguna sugo waddada isku xirta Muqdisho iyo Baydhabo.
Wararka kasoo baxay dagaalka ayaa muujiyay in ciidamada dowladda ay la kulmeen weerar culus, iyadoo la sheegay in gaadiid milatari uu waxyeello soo gaaray, askarna ay ku dhinteen kuna dhaawacmeen.
Wasaaradda Gaashaandhigga Soomaaliya ayaa sheegtay in ciidamada dowladda ay dagaalka ku dileen ku dhowaad 75 dagaalyahan oo Al-Shabaab ah, halka 56 kalena ay dhaawaceen. Wasaaraddu waxay xaqiijisay in qaraxyo ay waxyeelleeyeen qaar ka mid ah gaadiidka ciidamada, balse warbixinteedii hore ma aysan shaacin tirada askarta dowladda ee ku dhimatay ama ku dhaawacantay dagaalka.
Dhanka kale, laba askari oo la hadlay wakaaladda wararka Reuters ayaa sheegay in tobannaan askari ay ku dhinteen dagaalka. Sarkaal ka badbaaday weerarka oo la hadlay Associated Press ayaa sheegay in ugu yaraan 20 askari lagu dilay weerarka gaadmada ah. Al-Shabaab waxay iyaduna sheegatay inay dishay 321 askari, balse tirada ay kooxdu sheegtay si madax-bannaan looma xaqiijin.
Kala duwanaanshaha xogahaasi ayaa sare u qaaday baahida loo qabo in dowladda ay soo saarto warbixin rasmi ah oo faahfaahsan, taas oo lagu caddeynayo tirada askarta dhimatay, dhaawacantay, maqan iyo kuwa la qabtay.
Dagaalka Jameeco kaddib waxaa soo baxay su’aalo ku saabsan sida loo diyaariyay howlgalka, xogta sirdoon ee la hayay ka hor dhaqdhaqaaqa ciidamada iyo habka loo qorsheeyay gurmadka haddii ciidamada ay la kulmaan weerar culus.
Warbixin ay daabacday Baaritaan Digital ayaa sheegtay in howlgalka uu lahaa qorshe lagu kala hagayay ciidamada ku socda waddooyinka kala duwan, isla markaana ay jireen saraakiil loo xilsaaray hoggaaminta dhaqdhaqaaqyadaas. Warbixintu waxay tilmaantay in loo baahan yahay in la baaro isku-duwidda ciidamada, xogtii ay haysteen saraakiisha iyo sababaha keenay in kolonyada dowladda ay la kulanto weerarka.
Su’aalaha ugu waaweyn waxaa ka mid ah in ciidamadu heleen xog ku filan oo ku saabsan dhaqdhaqaaqa Al-Shabaab, in waddada ay mareen si amni ah loo qiimeeyay, in gurmad degdeg ah loo diyaariyay iyo in cutubyada kala duwan ay lahaayeen xiriir joogto ah.
Waxaa sidoo kale muhiim ah in la ogaado in talooyinka saraakiisha khibradda u leh aagga dagaalka la tixgeliyay iyo in ciidamada loo diray howlgalka ay haysteen agabkii, gaadiidkii iyo taageeradii ay u baahnaayeen.
Su’aalahan lagama soo saari karo go’aan ah in taliye ama mas’uul gaar ahi dembi galay. Waxaa loo baahan yahay baaritaan rasmi ah oo lagu eego dukumentiyada howlgalka, amarada la bixiyay iyo xogta laga helayo goobta dagaalka.
Madaxweynihii hore ee Soomaaliya Sheekh Shariif Sheekh Axmed iyo Ra’iisul Wasaarihii hore Xasan Cali Khayre ayaa ka mid ahaa siyaasiyiinta ka hadlay khasaaraha ciidamada, iyagoo dowladda ka dalbaday in la baaro sababaha keenay dhimashada iyo dhaawaca askarta.
Sheekh Shariif ayaa su’aal geliyay qorsheynta iyo hoggaaminta howlgalada milatari, wuxuuna ku baaqay in la sameeyo baaritaan madax-bannaan oo lagu ogaanayo in dayacaad ama go’aanno aan ku dhisnayn talo ciidan ay qeyb ka ahaayeen khasaaraha.
Xasan Cali Khayre ayaa isaguna dhaliilay in ciidamada lagu jiido khilaafaadka siyaasadeed, isagoo ku baaqay in khilaafaadka gudaha lagu xalliyo wada-hadal, halkii ciidamada loo adeegsan lahaa loollan siyaasadeed.
Mowqifyadan ayaa yimid iyadoo uu jiro khilaaf siyaasadeed oo u dhexeeya dowladda Federaalka iyo dhinacyada taageersan hoggaankii hore ee Koonfur Galbeed. Si kastaba, eedeymaha ku saabsan in howlgalka Jameeco uu ahaa mid dano siyaasadeed lagu fulinayay weli waxay u baahan yihiin caddeymo madax-bannaan.
Dastuurka KMG ah ee Soomaaliya wuxuu qodobka 127-aad ku adkeynayaa in ciidamada amniga ay ku shaqeeyaan xirfad, anshax, ixtiraamka sharciga, dhexdhexaadnimo siyaasadeed iyo isla-xisaabtan.
Sidoo kale, qodobka 128-aad wuxuu dhigayaa in xadgudubyada xuquuqda aadanaha ee ay xubnaha ciidamada u geystaan dadka rayidka ah lagu qaado maxkamadaha rayidka ah.
Xeerka Ciqaabta Ciidamada ee 1963 ayaa sidoo kale xambaarsan mabda’a mas’uuliyadda taliska, gaar ahaan qodobka 358-aad. Dowladda Soomaaliya waxay Qaramada Midoobay u sheegtay in mabda’ani qeyb ka yahay sharciga dalka, isla markaana qof kasta oo lagu helo dembi uu muteysan karo ciqaab waafaqsan xeerarka ciidamada. <Link ref=”turn988475search9″ title=”Dukumentiga Soomaaliya u gudbisay Qaramada Midoobay”/>.
Mabda’a mas’uuliyadda talisku macnaheedu ma aha in taliye kasta si toos ah loogu ciqaabayo khasaaraha ka dhaca dagaalka. Waxaa loo baahan yahay in la caddeeyo awooddiisa, waxa uu ogaa ama ay ahayd inuu ogaado iyo tallaabooyinka uu qaaday ama uu ka gaabiyay.
Haddii baaritaan lagu helo in sarkaal uu bixiyay amar sharci-darro ah, uu si ula kac ah u dayacay waajibaadkiisa ama uu ku lug lahaa fal dembiyeed, waxaa suuragal ah in lala tiigsado sharciga.
Dowladda Federaalka waxaa laga sugayaa inay soo bandhigto warbixin cad oo ku saabsan dagaalkii Jameeco, halkii ay xogta ku koobnaan lahayd hadallo guud oo ku saabsan khasaaraha Al-Shabaab.
Warbixinta waa inay caddeyso tirada askarta dowladda ee ku dhimatay, kuwa dhaawacmay iyo kuwa weli maqan, sidoo kalena ay faahfaahiso gaadiidka iyo qalabka milatari ee burburay ama la waayay.
Waxaa kale oo muhiim ah in la baaro qorshaha howlgalka, cidda oggolaatay, talooyinkii saraakiisha, xogta sirdoonka iyo sida loo maareeyay gurmadka ciidamada markii dagaalku billowday.
Haddii baaritaanku muujiyo khaladaad maamul ama dayacaad, waa in tallaabooyinka ku habboon la qaadaa. Haddii ay jiraan falal dembiyeed, waa in maxkamad awood u leh ay kiiska u gudbiso hannaan cadaalad ah.
Qoysaska askarta ku dhimatay dagaalka waa in la siiyaa xog rasmi ah, xuquuqdooda iyo taageerada ay u baahan yihiin. Askarta dhaawacantay iyaguna waa inay helaan daryeel caafimaad iyo taageero ku filan.
Ma jiro waqti go’an oo la oran karo madaxda siyaasadeed ama saraakiisha milatariga waxaa khasab ah in lagu ciqaabo muddo cayiman kaddib markii uu dagaal khasaaro dhaliyo. Muddadu waxay ku xiran tahay baaritaanka, caddeymaha la hayo, nooca eedda iyo habraaca maxkamadeed.
Waxaa muhiim ah in la kala saaro mas’uuliyadda siyaasadeed, tallaabada maamul iyo ciqaabta dembiyeed. Sarkaal xilka laga qaado macnaheedu ma aha in maxkamad dembi ku heshay, sidoo kale dhaliil siyaasadeed keligeed ma caddaynayso dembi.
Ugu dambeyn, dagaalkii Jameeco wuxuu dib u soo bandhigay muhiimadda ay leedahay in la helo ciidan leh hoggaan xirfad leh, qorshe hawlgal oo la isku halleyn karo iyo nidaam isla-xisaabtan oo shaqeynaya.
