Dibadbaxyada ka dhanka ah dowladda Kenya ayaa dib u billowday ka dib labo toddobaad oo nasasho ah iyadoo dhalinyarada dalkaasi ay dalbanayaan isbedello dheeraad ah oo lagu sameeyo labada dowladood ee heer qaran iyo kuwa maamul goboleedyada.
In kasta oo Madaxweyne William Ruto uu u hoggaansamay cadaadiskii mudaaharaadayaasha oo uu ka laabtay hindise sharciyeedka Maaliyadda 2024, uu eryay dhammaan golahiisa wasiirrada iyo xeer ilaaliyaha guud oo uu wadahadal qaran ugu yeeray ballan-qaadyo kale, dhallinyaradu waxay dalbanayaan wax badan – iyadoo qaarkood ay si cad ugu baaqeen inuu iscasilo madaxa la go’doomiyay. Gobolka.
Kuwo kale ayaa dalbanaya in shaqada laga eryo gudoomiyaasha gobolada iyo xubnaha guddiga fulinta ee lagu eedeeyay musuq maasuq, la xisaabtanka madaxda heer degmo iyo heer qaran iyo in la joojiyo dilalka ka baxsan sharciga.
Magaalada caasimadda ah ee Nairobi, rasaas goos-goos ah oo ah sunta dadka ka ilmeysiisa ayaa hawada ka kireysa iyadoo booliisku ay la dagaalameen sidii ay u kala eryi lahaayeen dibadbaxayaasha, kuwaas oo doonayay in ay qabsadaan xarunta ganacsiga ee bartamaha oo ay ku hawlanaayeen ciyaaraha bisadaha iyo jiirka.
“Ruto waa inuu tagaa!” Dibad-baxayaasha ayaa ku qeylinayay xilli ay socod ku marayeen Waddada Moi Avenue iyo Tom Mboya Street.
Booliiska, oo la soo dhoobay waddooyinka subaxnimadii 7-dii aroornimo, ayaa ku hawlanaa mudaharaadayaasha xilli ay u dagaallamayeen inay ka saaraan bartamaha magaalada.
Koox is-maan-dhaaf ah oo ka kooban ganacsato reer Nairobi ah, oo wata calanka ‘Ganacsatada Nairobi’, ayaa ku biiray booliiska ilaalinta goobaha ganacsiga ee tuugta.
Dadkan oo ku hubeysnaa budhadh, ayaa rag iyo dumar waxay waardiye ka ahaayeen maqaayadaha iyo goobaha ganacsiga, iyadoo ganacsatada qaar ay furteen goobahooda ganacsi.
Dhammaan waddooyinka soo gala iyo kuwa ka baxa Xarumaha Baarlamaanka iyo Aqalka Madaxtooyada ayaa weli xiran, iyadoo meelaha laga soo galo ay taagan yihiin matoorada biyaha iyo dab-damiska. Isbaarooyin ayaa la dhigay dhammaan goobaha laga soo galo iyo kuwa laga baxo.
Gaadiidkii soo galayay iyo kuwii ka baxayay CBD-da ayaa curyaamay iyadoo hawl-wadeenadu ay ka noqdeen adeeggoodii iyagoo ka baqaya weeraro uga yimaada bannaanbaxayaasha.
Si kastaba ha ahaatee, matatusyada qaar ayaa wali ka shaqaynayay Marxaladda Basaska Dalka ee Machakos, Marxaladda Kencom, Ambasadeur, Waddada Accra, iyo Latema.
Xaalad kacsanaan ah ayaa hareysay xaafadaha iyo xaafadaha magaalada Nairobi, iyadoo qoysasku ay guryaha ku jiraan iyagoo ka baqaya weeraro, iyadoo ay socdaan roondooyin booliis ah.
Shirkado dhowr ah oo ku yaal Aagga Warshadaha iyo Embakasi ayaa la xiray, iyadoo shaqaalaha loo sheegay inay guriga joogaan.
Saldhigga Booliska Kware ee Embakasi, ayaa habeennimadii xalay waxaa lagu arkayay ciidamo hubeysan oo boolis ah, kaddib markii ay soo baxeen warar sheegaya in dad dibadbaxayaal ah oo ka careysan dil iyo tuuris haween loogu geystay goob dhagaxa laga qodo, ay qorsheynayeen inay dab qabadsiiyaan.
Tobaneeyo dhallinyaro ah ayaa xiray goobta laga qodo dhagaxa, taasoo caqabad ku noqotay baadigoobka iyo soo saarista meydad kale oo looga shakisan yahay inay ku jiraan biyaha hoostooda.
Suuqyada Muthurwa iyo Marikiti, iibiyaasha wax soo saarka cusub ayaa iska watay ganacsigooda laakiin ganacsatadii mitumba ayaa xidhay goobahoodii, iyagoo ka baqaya in la dhaco.
Magaalada Kitengela, daraasiin mudaaharaadayaal ah oo dawladda ka soo horjeeda ayaa xannibay waddada mashquulka badan ee Namanga waxayna ku qasbeen ganacsigii inay xidhaan.
Waxaan rabnaa isbedel dalka ka dhaca si ka wanaagsan, dabaqadda siyaasadda ayaa nagu soo kaxeysay fuushan, ma noqon doonto ganacsi sidii caadiga ahayd hadda ka dib,” ayuu yiri nin dhallinyaro ah oo mudaaharaadayay oo eygiisa u soo qaaday dibadbaxyada.
Kisaju iyo Isinya, oo ku teedsan wadada weyn ee Namanga, dhalinyaro mudaaharaad ah ayaa shiday dab qabadsi, taas oo dhib ku keentay wadayaasha baabuurta muddo saacado ah.
Duhurnimadii, xiisad ayaa la dareemay iyadoo tirada mudaaharaadayaashu ay sii kordhayaan. Booliisku waxay xidheen gasacadaha dadka ka ilmeysiisa si ay u kala eryaan dibadbaxayaasha careysan.
Magaalada Eldoret, oo ah dhabarka dambe ee madaxweyne Ruto, ayaa shan dhallinyaro ah lagu xiray isku dayay inay sameeyaan bandhigyo.
Si kastaba ha ahaatee, magaalada ayaa qabsatay xamaasadda mudaaharaadyada, iyadoo la hakiyay howlihii ka socday xarunta degmada Uasin Gishu iyadoo shaqaaluhu ay ka fogaadeen cabsi ay ka qabaan inay soo weeraraan dibadbaxayaasha oo ku hanjabay inay qabsanayaan xafiisyada gobolka.
Dibad-baxayaasha oo la hadlay Qaranka ayaa sheegay inay ka dalban doonaan la xisaabtanka Guddoomiye Jonathan Bii.
“Ma halis galin karno sidii aan sameynay mudaaharaadkii ugu dambeeyay ee sababay in dhowr baabuur oo gobolka ah lagu gubay oo ay burburiyeen dibadbaxayaal kuwaas oo sidoo kale dab qabadsiiyay maxkamada degmada,” ayuu yiri shaqaale ka tirsan maamulka gobolka.
Booliis aad u badan ayaa lagu arkay magaalada, 11kii subaxnimo, ilaa shan dhallinyaro ah ayaa la qabtay iyagoo isku dayay inay bandhigaan, waxaana la dhigay saldhigga dhexe.
Booliska ayaa ka gaabsaday sababta ay u xireen dhalinyarada oo ay ku jirto gabar dhalinyaro ah.
Mid ka mid ah dhalinyarada la xiray ayaa ku adkeystay in ay ka go’an tahay in ay mudaaharaad ka dhigaan magaalada Eldoret inkastoo ay xireen iyo caga jugleyn ay kala kulmeen ciidamada booliska ee ka hortaga rabshadaha.
“Waxaan nahay dibad-baxayaal nabadeed, namana cabsi galin doono inaan u dagaalamayno mustaqbalka dalkeenna. Kani waa dalkayagii, cid kastana waanu u dagaalamaynaa oo ay ku jiraan saraakiishan na xidhaya,” ayuu yidhi dibad-baxa markii la xidhay.
Ismaamulka Turkana, qayb ka mid ah dhalinyarada mudaaharaadayay ayaa si geesinimo leh ugu sheegay gudoomiyahooda Jeremiah Lomorukai
in laga digtoonaado xubnaha golaha deegaanka iyo qaar ka mid ah madaxda sare ee gobolka oo lagu eedeeyay xil gudasho la’aan.
Dhalinyaradu waxay sheegeen in kasta oo loo hanjabay, ay ka faa’iidaysteen mudaharaadkii Talaadadii dalka oo dhan si ay si nabad ah ugu adeegaan gavanaha iyo golaha deegaanka Turkana iyagoo wata codsiyo muujinaya waxqabadyo degdeg ah oo loogu talagalay qayb si sax ah u shaqeysa.
Waxaa hogaaminaya Faith Ajikon iyo Pretty Nasia, dhalinyarada mudaaharaadayaasha ah ayaa ugu baaqay guddiga adeega dadweynaha ee countiga Turkana in ay shaqaaleysiinayaan dadka iyaga oo aan raacin nidaamka sharciga ah.
“Guddigu waa shaqo la’aan iyo musuq-maasuq, maadaama ay dadka ka shaqaaleysiiyaan guriga, iyaga oo aan xayaysiin fursadaha shaqo ee noocaas ah, dad badan ayaa tan iyo sannadkii hore la shaqaaleysiiyay iyaga oo aan raacayn sharciga.
Guddidu waa mid aan karti iyo musuq-maasuq lahayn maadaama ay dadka ka shaqaaleysiiso guriga iyagoon xayaysiin fursadaha shaqo ee noocaas ah. Dad badan ayaa tan iyo sannadkii hore la shaqaaleysiiyay iyaga oo aan raacin nidaamka sharciga ah oo u diiday dhalinyarada aqoonta u leh fursad ay kaga qayb qaataan waxa noqon kara hanaan tartan ah,” Ms Ajikon ayaa tiri.
Waxay rabaan in guddiga hadda jira la kala diro iyo mid karti leh oo iska indha tiraya sharci-darrada oo kaliya mudnaanta koowaad siin doona xirfad-yaqaannimo iyo caddaalad si kor loogu qaado adeeg hufan oo waxtar leh, oo la sameeyay.
Waxay sheegtay in shaqaale badan oo rooxaan ah ay ka jiraan maamulka gobolka oo riixaya biilka mushaharka ee gobolka oo ay kharash gareeyaan dhalinyarada aqoonta leh ee haysta waraaqaha laakiin aan shaqo haysan.
Waxay ku andacoodeen kuwa aan xiriir la lahayn guddiga adeegga dadweynaha inay ku qasban yihiin inay si qoto dheer u qodaan jeebkooda si loo shaqaaleysiiyo.
Ms Nasia ayaa sheegtay in MCA-yadu ay dib ugu laabtaan doorkooda kormeerka ayna xaqiijiyaan in dhaqaalaha la daadajiyay si sax ah loo qorsheeyay loona isticmaalo horumarinta.
“Waqtigan xaadirka ah, qaraabadayada ku nool tuulooyinka fogfog ayaa la ildaran iyadoo ay ka maqan yihiin maandooriyaha muhiimka ah, haddana MCA-yadu kuma jiraan hawl-wadeennada shaqada. Waa inay sidoo kale diiradda saaraan gudbinta biilasha kuwaas oo saameyn degdeg ah ku leh horumarinta bulshada,” ayay tiri.
Waxa ay sheegeen in MCA-yada ay xasuusinayaan in Xafiiska Gudoomiyaha Gobolka iyo dhamaan Wasaaradaha loo qoondeeyay Malaayiin Lacag ah balse hadii aysan gudan waajibaadkooda shaqo aysan jirin wax la taaban karo oo la arki karo.
Dhalinyaradu waxa kale oo ay ku eedeyeen wasaarada caafimaadka in aanay si sax ah ugala talin gudoomiyaha gobolka xaalada goobaha caafimaadka iyaga oo ugu baaqay qaybta loo xilsaaray in ay si degdeg ah ula socdaan hawlaha soo iibinta dawooyinka.
“Xarumaha waa in sidoo kale si wanaagsan loo qalabeeyaa si shaqaalaha daryeelka caafimaadka ee la diray ay u gutaan waajibaadkooda jawi shaqo oo wanaagsan. Xarumaha qaar ee burbursan sida Namukuse dispensary oo weli leh saqafka asbestos waa in mudnaanta la siiyaa dib u dhiska,” ayay tiri Ms Nasia.
Waxay sidoo kale ku baaqeen in la baahiyo nidaamka maaraynta ambalaaska iyagoo xusay in inta badan ambalaasyada laga helo Lodwar sidaas darteed ay adag tahay in hooyooyinka ku nool meelaha fog fog loo gudbiyo marka ay xaalad degdeg ahi dhacdo.
“Gaadiidka gurmadka degdega ah waxay diyaar u yihiin oo kaliya marka Lodwar laga soo diro Eldoret, bukaanadana laga qaado 7,000 Sh.
Waxa ay ku andacoonayaan in gudoomiyaha ay ku qasbayaan MCA-yada si uu u bixiyo qarashka horumarinta iyagoo kula taliyay in uusan ka cabsan oo kaliya uu istaago oo uu u shaqeeyo shacabka.
“Dhagayso oo si sharci ah u habayso jiilka da’da yar ee diiradda saaraya maamulkaaga si aad u gaadho qorshayaashiina horumarineed,” Ms Nasia ayaa kula talisay guddoomiyaha.
Degmada Trans Nzoia, xafisyada dawlada kowntiga ayaa si aad ah loo adkeeyay iyadoo askarta booliisku ay si feejigan uga ilaalinayeen labada albaab ee laga soo galo dhismaha dawlada hoose oo ay ku yaalaan xafiisyada gudoomiyaha gobolka George Natembeya iyo masuuliyiinta kale ee gobolka ugu sareeya.
Dhalinyaro kooban oo subaxnimadii hore ee Talaadada mudaharaad ka bilaabay magaalada Kitale ayaa waxaa iska caabiyay saraakiisha ciidamada kowntiga.
Si kastaba ha ahaatee, ganacsiga magaalada Kitale ayaa caadi ka ahaa subaxnimadii Talaadada, iyadoo waddooyinka ay harsan yihiin dhaqdhaqaaq shinni ah.
Saraakiisha booliiska ayaa lagu arkayay goobaha istaraatiijiga ah ee Xarunta Ganacsiga Bartamaha (CBD) si ay u ilaaliyaan sharciga iyo kala dambeynta iyadoo la filayo inay dhacaan mudaaharaadyo ka dhan ah dowladda oo loo qorsheeyay Talaadada.
Iridda xarunta dawladda hoose ayaa la xaddiday iyadoo dad kooban loo oggolaaday in ay soo galaan baaritaanka kaddib.
