Dowladda Uganda ayaa si rasmi ah u shaacisay inay bilowday ka bixitaanka qaar ka mid ah ciidamadeeda ku sugan Soomaaliya, kuwaas oo dalka ku joogay heshiis laba geesood ah oo kala dhexeeya Dowladda Federaalka Soomaaliya.
Warsaxaafadeed oo maanta oo Isniin ah, 2-da Nofeembar 2026, soo saareen Ciidanka Difaaca Shacabka Uganda (UPDF), laguna faafiyey magaalada Kampala, ayaa lagu sheegay in wejigii koowaad ee howlgalka dhimista ciidamada uu billowday, iyadoo askartii ugu horreysay ee dalka laga saaray ay durba gaareen Uganda.
UPDF ayaa sheegtay in ka bixitaanka ciidamada ku jooga heshiiska labada dowladood lagu soo gabagabeyn doono maalmaha soo socda, halka qorshaha guud ee Uganda uu yahay in dhammaan ciidamadeeda ku sugan Soomaaliya laga saaro dhammaadka sannadka 2027.
Go’aanka Uganda wuxuu imanayaa xilli Soomaaliya ay ku jirto marxalad isbeddel amni iyo mid siyaasadeed, iyadoo dowladda Federaalka ay dadaal ugu jirto in ciidamada xoogga dalka ay si buuxda ula wareegaan mas’uuliyadda amniga. Sidoo kale, waxaa dhowaan soo dhammaaday howlgalka siyaasadeed ee Qaramada Midoobay ee UNTMIS, taas oo ka dhigan in dalka uu wajahayo isbeddello ku saabsan doorka hay’adaha caalamiga ah.
Uganda ayaa muddo dheer ahayd dalka ugu weyn ee ciidamo ku biiriya howlgalka Midowga Afrika ee Soomaaliya. Ciidamadeeda ayaa ka qeyb qaatay dagaalladii Al-Shabaab lagula jiray, sugidda xarumaha dowladda iyo dib u qabsashada deegaanno muhiim ah.
Warbixin ay baahisay wakaaladda Reuters ayaa sheegtay in Uganda ay Soomaaliya ku leedahay ku dhowaad 4,500 oo askari oo ka tirsan AUSSOM, inkastoo aan si cad loo shaacin tirada ciidamada kale ee ku jooga heshiiska labada dowladood. Tani waxay muujinaysaa in bixitaanka hadda bilowday uu yahay tallaabada koowaad ee qorshe ballaaran oo socon doona ilaa dhammaadka 2027.
Warsaxaafadeedka UPDF si faahfaahsan ugama hadlin sababaha gaarka ah ee keenay go’aanka, balse wuxuu ku tilmaamay tallaabada mid qayb ka ah qorshe lagu soo afjarayo joogitaanka milatari ee Uganda ee Soomaaliya, isla markaana awoodda amniga loogu wareejinayo ciidamada Soomaaliyeed.
Uganda ayaa Soomaaliya ciidamo u dirtay sannadkii 2007, xilligaas oo dalka uu ku jiray xaalad amni oo aad u adag, dowladdii KMG ahaydna ay u baahnayd taageero ciidan oo caalami ah.
Muddo ku dhow labaatan sano, ciidamada Uganda waxay qeyb ka ahaayeen howlgalladii kala duwanaa ee Midowga Afrika, kuwaas oo markii hore lagu magacaabi jiray AMISOM, kaddibna loo beddelay ATMIS, ugu dambayna noqday AUSSOM.
Intii ay joogeen Soomaaliya, ciidamada Uganda waxay door weyn ka qaateen dagaallada ka dhanka ah Al-Shabaab, inkastoo howlgalka uu la kulmay khasaarooyin isugu jiray dhimasho iyo dhaawac soo gaaray askarta ka qeyb qaadanaysay.
Saameynta ay bixitaanka Uganda ku yeelan karto amniga Soomaaliya Arrinta ugu weyn ee hadda la isweydiinayo ayaa ah sida ay Soomaaliya ula tacaali doonto xaaladda amni marka ay dalka ka baxaan kumannaan askari oo Uganda ka tirsan.
Ciidamada Uganda waxay muddo dheer ka howlgaleen goobo muhiim ah, waxayna qeyb ka ahaayeen dadaallada lagu sugayo amniga caasimadda iyo deegaanno kale oo istiraatiiji ah.
Haddii bixitaankoodu ku yimaado iyadoo aan si wanaagsan loo diyaarin ciidamada Soomaaliyeed ee la wareegaya goobaha ay ka baxayaan, waxaa dhici karta in meelaha qaar uu ka dhasho farqi amni oo ay kooxaha hubeysan isku dayaan inay ka faa’iideystaan.
Wakaaladda Reuters ayaa sheegtay in warqad 31-kii Oktoobar ka soo baxday AUSSOM, loona diray xafiiska taageerada Qaramada Midoobay ee Soomaaliya, looga digay in bixitaanka ciidamada uu qaybo ka mid ah gobolka Shabeellaha Hoose u nugleyn karo weerarro ay Al-Shabaab soo qaaddo.
Wasiiru-dowlaha Arrimaha Dibadda Soomaaliya, Cali Cumar, oo Reuters la hadlay, ayaa sheegay in xaaladdu aysan hadda ahayn mid aad u daran, balse bixitaanka degdegga ah ee ciidamada uu abuuri karo dhibaatooyin.
Digniintan waxay muujinaysaa in qorshaha bixitaanka ciidamada uusan ku koobnaan oo keliya in askarta dib loogu celiyo dalalkooda, balse uu u baahan yahay qorshe cad oo lagu xaqiijinayo in goob kasta oo laga baxo ay la wareegaan ciidamo Soomaaliyeed oo awood u leh inay sugaan amnigeeda.
Dowladda Federaalka Soomaaliya ayaa muddooyinkii dambe ku celcelinaysay muhiimadda ay leedahay in ciidamada xoogga dalka ay la wareegaan amniga guud ee dalka, taas oo qeyb ka ah qorshaha lagu dhisayo awood ciidan oo madax-bannaan.
Hase yeeshee, la wareegidda amniga ma aha arrin ku eg in ciidamada Soomaaliyeed lagu wareejiyo saldhigyo iyo xarumo milatari. Waxay u baahan tahay ciidan tababaran, qalab ku filan, saanad joogto ah, mushaar la isku halleyn karo iyo hoggaan mideysan.
Waxaa sidoo kale muhiim ah in ciidamada kala duwan ee dalka ay yeeshaan wada-shaqeyn iyo isku-duwid, si looga fogaado in khilaafaadka siyaasadeed ama kuwa maamul ay saameeyaan howlgalada amniga.
Bixitaanka Uganda wuxuu dowladda Soomaaliya siinayaa fursad ay ku muujiso awoodda ciidamada qaranka, balse sidoo kale wuxuu imtixaan ku noqon karaa diyaar-garowga iyo awoodda hay’adaha amniga.
Doorka AUSSOM iyo mustaqbalka howlgalka Midowga Afrika,In kasta oo Uganda ay hadda bilowday inay kala baxdo ciidamadeeda ku jooga heshiiska laba geesoodka ah, haddana qorshaheedu wuxuu sidoo kale khuseeyaa ciidamada ka tirsan howlgalka AUSSOM.
Taas macnaheedu waa in ciidamada Uganda ee ku jira howlgalka Midowga Afrika ay iyaguna si tartiib ah uga bixi doonaan Soomaaliya, iyadoo waqtiga kama dambaysta ah lagu sheegay dhammaadka 2027.
Tallaabadan waxay saameyn ku yeelan kartaa qaab-dhismeedka AUSSOM, maadaama Uganda ay tahay mid ka mid ah dalalka ugu waaweyn ee ciidamo ku biiriya howlgalka.
Waxaa sidaas darteed muhiim noqon doonta in Midowga Afrika iyo Dowladda Federaalka Soomaaliya ay ka wada shaqeeyaan sidii loo heli lahaa qorshe beddelaya ciidamada baxaya, ama loo xoojin lahaa awoodda ciidamada Soomaaliyeed ee la wareegaya mas’uuliyadda amniga.
Sidoo kale, waxaa muhiim ah in la caddeeyo sida loo maareyn doono taageerada saadka, gaadiidka, sahayda iyo adeegyada kale ee ay ciidamada Midowga Afrika ku tiirsan yihiin.
Soomaaliya ma diyaar bay u tahay inay amnigeeda keligeed sugto?Su’aashan ayaa noqonaysa midda ugu weyn ee la xiriirta qorshaha Uganda, gaar ahaan marka la eego dagaalka weli socda ee ka dhanka ah Al-Shabaab.
Inkasta oo ciidamada Soomaaliyeed ay sameeyeen horumarro dhinaca tababarka iyo howlgalada ah, haddana weli waxaa jira caqabado la xiriira qalabka, dhaqaalaha, isku-duwidda ciidamada iyo awoodda lagu sugi karo deegaannada laga xoreeyo kooxaha hubeysan.
Waxaa sidoo kale jira baahi loo qabo in la xoojiyo maamulka dowladeed iyo adeegyada bulshada ee deegaannada laga saaro Al-Shabaab, si aanay kooxdu dib ugu soo laaban.
Haddii ciidamada qaranka ay la wareegaan amniga, balse aysan jirin maamul shaqeynaya, adeegyo dowladeed iyo qorshe dib loogu dhisayo deegaannada, waxaa adkaan karta in la ilaaliyo guulaha milatari ee la gaaro.
