Dalabka cusub ee kooxda South Sudan ee ku aaddan dastuur joogto ah ka hor doorashooyinka Diseembar 2024 ayaa bilaabay dood ku saabsan cawaaqibka suurtagalka ah ee ka dhalan kara doorasho aan lahayn sharci sare.
Iyadoo dalku uu ku guuldareystay inuu buuxiyo Sebtembar 2020 kama dambaysta ah ee dastuur joogto ah, dhammaan calaamadaha ayaa ah in dalabka Isbahaysiga Dhaqdhaqaaqa Mucaaradka Koonfurta Suudaan (SSOMA) ee ah hal doorasho ka hor aan lagu gaari karin lix bilood. Tani waxay la macno tahay in dalku uu geli karo doorasho haddii aysan jirin qodobbo dastuuri ah oo cad oo hagaya hannaanka.
Laakiin saaxiibada dhow ee madaxweyne Salva Kiir ayaa ku adkeysanaya in dowladdu ay ku tiirsanaan karto dastuurka ku meel gaarka ah ee Koonfurta Suudaan, 2011.
Hase yeeshee, Heshiiska Nabadda ee 2018-ka ee Cutubka 6-aad ee Dib-u-soo-nooleynta ayaa qeexaya dastuur lagu hagayo hababka doorashada iyo doorashada.
Beny Gideon Mabor-Xoghayaha Wasaaradda Arrimaha Bulshada Bariga Afrika, ayaa sheegay in aysan jirin wax faaruq ah, maadaama dalka uu awooday in uu qabto afti bishii Janaayo 2011 iyada oo aan la helin dastuur joogto ah. Waxa uu sheegay in kaliya ay tahay dowlad sharci ah oo la soo dhisay doorasho kadib oo qaban qaabin karta dastuur la wada aqbali karo.
“Kuwa ka hadlaya dastuur joogto ah doorashada ka hor waxay si dhab ah ugu baaqayaan muddo kordhin kale oo lagu sameeyo dowladda ku meel gaarka ah, sababtoo ah geeddi-socodku waa mid aad uga fog dhammaystirka, marmarna wuxuu u baahan doonaa hagaajin heerar kala duwan,” ayuu yiri Mr Mabor.
Dastuurka ku meel gaarka ah ee 2011 waxa uu cutubka 14-aad ku sheegay habraac ku saabsan cidda ku tartami karta doorasho, halka in badan oo cutubka ahi uu diiradda saarayo dhismaha iyo hawlaha guddiga doorashooyinka qaranka (Nec).
Waxaa ka mid ah diyaarinta liiska doorashada guud iyo dib u eegis sanadeedka; qabanqaabada iyo qabashada doorashooyinka guud, doorashooyinka dadban, iyo doorashooyinka deegaanka si waafaqsan dastuurka iyo sharciga; iyo abaabulka iyo qabashada afti kasta.
Si ka duwan dastuurada kale ee gobolka ka jira ee lagu kabo shuruucda doorashada, ma jiro wax lagu sheegay xisbiyada siyaasadda iyo hab-dhaqankooda xilliga doorashada, sidoo kale ma jiro qodob qeexaya hababka khilaafaadka doorashada. Laakin waxa ay siisaa guuleystayaasha in ay helaan in ka badan 50 boqolkiiba aqlabiyad fudud.
Kormeerayaasha qaar ayaa ka walaacsan in dalka uu ka dhaco doorasho dastuur la’aan, natiijada ka soo baxdana si fudud loo diidi karo sifo sharci ah, haddii aysan jirin hannaan doorasho oo lagu muransan yahayna uu dalku geli karo rabshado hor leh.
Bishii Disembar 2023, Dr Riang Yer, guddoomiyaha guddiga qaran ee dib u eegista dastuurka (NCRC), ayaa qirtay in heshiiska nabadeed ee 2018 uusan ogolayn in doorasho la qabto iyada oo aan lahayn dastuur joogto ah. Si kastaba ha ahaatee, waxa uu sheegay in diyaarinta dastuurka ka hor doorashada ay ku xiran tahay sida uu u noqon doono mid farsamo.
Akol Miyen Kuol oo ka faallooda arrimaha siyaasadda Koonfurta Suudaan ayaa sheegay in dastuurka KMG ah uu siinayo madaxweynaha xilka haya awoodo badan oo ay ka mid yihiin magacaabista iyo xil ka qaadista guddoomiyeyaasha gobollada iyo xildhibaannada.
“Shacabku waxay aaminsan yihiin in dastuurkan uu faa’iido u leeyahay xaaladda hadda taagan ee xilliga doorashada. Hoggaanka dalka waa in uu dib u dhigaa doorashada inta laga diyaarinayo dastuur cusub, loo dhan yahay oo joogto ah iyada oo aan lagu degdegin,” ayuu yiri Mr Kuol.
Ururka SSOMA ayaa todobaadkii hore muujiyay sida ay u jecel yihiin in wadahadallada u socda dawladda iyo kooxaha ku-meel-gaadhka ah ee ka socda Nairobi ay ka soo baxaan qaab dawladeed oo cusub oo u eg qandaraas bulsho iyo xidhiidh dhexmara xarunta iyo dawlad-goboleedyada; dastuur joogto ah, iyo dowlad cusub oo ku meel gaar ah oo leh barnaamij samatabbixin ah – taasoo la macno ah in lagu daro kuwii laga tagay dawladdii ku meel gaadhka ahayd.
Tani waxay sidoo kale ka dhigan tahay muddo kordhin kale maadaama dalabkooda afraad uu yahay in waddanku qaato “hababka dhaqangelinta”. Tani waa inkastoo heshiiska nabada ee 2018 uu leeyahay habab dhaqangelin oo cad oo dib uga dhacay waqtigii loo qorsheeyay.
Marka loo eego Cutubka 6aad ee Heshiiska Nabadda ee 2018—kaas oo siinaya halbeegyada dastuur joogto ah—Koonfurta Suudaan afar sano ayay dib uga dhacday waqtigii loo qorsheeyay.
