Boqolaal ka tirsan ciidamada Booliska Kenya ayaa gaaray dalka Haiti, kuwaasi oo qeyb ka ah faragelin dhanka ammaanka ah oo uu Mareykanka taageerayo, kaasi oo looga gol leeyahay in lagu samata bixiyo dalka Caribbean-ka oo ay maleegayeen fal dambiyeedyo lagu riday Ra’iisul Wasaarihii dalkaasi, isla markaana sababay dhimasho iyo fowdo.
Ku dhawaad 400 oo xubnood oo ka tirsan booliska caalamiga ah ee uu hogaamiyo Kenya ayaa Talaadadii ka soo degay diyaaradii Kenya Airways ee garoonka caalamiga ah ee Port-au-Prince. Madaxweynaha Mareykanka, Joe Biden, ayaa ku ammaanay imaatinkooda inuu yahay bilowga “dadaal u keeni doona gargaarka aadka loogu baahan yahay Haiti”.
“Rabshadaha baandooyinka baahay waxay dileen ama waxyeelleeyeen kumanaan carruur, haween iyo rag ah. In ka badan nus milyan qof ayaa ku barokacay… Dadka Haiti waxay mudan yihiin inay ku dareemaan ammaan guryahooda, u dhistaan nolol dhaanta qoysaskooda oo ay ku raaxaystaan xorriyad dimuqraadi ah,” ayuu Biden ku yidhi hadal uu soo saaray.
Ma cadda shaqada ugu horreysa ee saraakiishan ay noqon doonto, balse ujeedkooda ayaa ah inay Haiti ka saaraan qalalaasaha amni ee sii xoogeysanaya tan iyo markii la dilay madaxweynihii, Jovenel Moïse 2021. Wararka Kenya ayaa sheegaya inay mas’uul ka noqon doonaan difaaca. kaabayaasha muhiimka ah oo ay ka mid yihiin garoonka diyaaradaha, dekedda, madaxtooyada, iyo waddooyinka waaweyn ee ay maamulaan kooxaha burcadda ah ee isku xira caasimadda go’doonsan iyo Haiti inteeda kale.
Biden wuxuu sheegay in ugu dambeyntii 2,500 oo ciidan ah ay sidoo kale ku xisaabtami doonaan shaqaalaha iyo taageerada maaliyadeed ee Benin, Jamaica, Bahamas, Belize, Barbados, Antigua iyo Barbuda, Bangladesh, Algeria, Canada, France, Germany, Trinidad and Tobago, Turkey, UK iyo Spain.
Bilihii la soo dhaafay, qalalaasaha Haiti waxa uu gaaray darafyo cusub, xitaa waddan ay soo mareen masiibooyinka dabiiciga ah sida dhulgariirkii 2010-kii, iyo qarniyaal ka faa’iidaysi shisheeye iyo xukun kalitalis ah. Qaramada Midoobay ayaa sheegtay in in ka badan 2,500 oo qof la dilay ama la dhaawacay sanadkan iyadoo kooxaha burcadda ah ee sii kordhaya ay bilaabeen kacdoon wada jir ah oo curyaamiyay caasimadda kuna qasbay ra’iisul wasaaraha, Ariel Henry, inuu is casilo.
Bedelka Henry, oo ahaa sarkaal hore oo Unicef ah, Garry Conille, ayaa la magacaabay horaantii Juun waxaana loo xilsaaray inuu dalka ku hogaamiyo doorashadii ugu horeysay tan iyo 2016.
Ergada caalamiga ah waxaa hogaamin doona Nuur Gaaboow oo ah sarkaal sare oo Kenyan ah oo cilmiga dambiyada ka bartay kuliyada booliiska Bramshill ee UK, khibradna u leh howlaha nabad ilaalinta ee Sierra Leone iyo Rwanda.
Dareen kala duwan ayaa ka dhacay magaalada Port-au-Prince iyadoo dad Kenyan ah oo qoryo sita oo wata agabka dagaalka lagu soo dhex taabtay diyaarad rakaab ah oo ay ku xardhan tahay hal-ku-dhegga The Pride of Africa.
Dad badan oo Haiti ah ayaa ka cadhooday faragelinta shisheeye ee aan joogsiga lahayn ee arrimahooda, gaar ahaan ka dib markii ciidamada xasilinta Qaramada Midoobay ee 2004-2017, Minustah, lagu eedeeyay xad-gudubyo xuquuqul insaanka, xadgudub galmo iyo sababay dillaaca daacuun ba’an.
Isaïe Delson, oo 33 jir ah, oo timo-jare ah ayaa lagu qasbay inuu ka tago ganacsigiisa oo ku yaal bartamaha magaalada Port-au-Prince ee dhiigga daadanayo “Hawlgalkii ugu dambeeyay ee Qaramada Midoobay wuxuu ku dhammaaday si xun. “Ma [ciidanka Kenya] ma abuuri doonaan cadaalad darro badan?”.
Delson waxa uu rumaysnaa in ku dhawaaqista ciidamada la dirayo ay horeba u lahayd saamayn, iyada oo toogashadu ay yaraatay maalmihii la soo dhaafay. “Dugsiyada qaar ayaa halkan dib uga furmay,” ayuu raaciyay.
Laakin waxa uu dareemay khilaaf ku saabsan in uu arkayo kabo shisheeye oo dhulka yaal, xitaa haddii ay u yimaadeen in ay la dagaalamaan burcadda burburisay ganacsigiisa. “[Gangsters] sidoo kale waa Haitian aniga oo kale ah. Waan jeexjeexay, ayuu yidhi.
Evelyne Jean, 56, iibiye sidoo kale barakiciyay kacdoonka oo hadda seexday xero ku meel gaar ah, ayaa rajo ka muujisay. “Ciise Rabbiyow! Waa kuwan!” Ayay ku qaylisay iyadoo cirka eegaysa, markay ciidamada Kenya soo degeen. “Aniga ahaan, waxay ahayd inay halkan joogaan da’o ka hor.”
Hawlgalka 2024 waxa uu noqonayaa faragelintii afraad ee ballaaran ee ajnabiga ah ee Haiti tan iyo markii madaxweynaha Mareykanka Woodrow Wilson u diray ciidamada badda ee halkaas ka dib dilkii madaxweynihii Jean Vilbrun Guillaume Sam ee 1915. Faragelin weyn oo ku xigta, Operation Uphold Democracy, waxay ahayd 1994, markaasoo Madaxweynaha Mareykanka Bill Clinton ayaa amar ku siiyay ciidamada inay dib ugu soo celiyaan Jean-Bertrand Aristide madaxtooyada kadib afgambi militari.
Clinton ayaa ku andacootay in ay calaamad u tahay “bilawga waa cusub ee rajada dadka Haiti”. Soddon sano ka dib, siyaasiyiinta Nairobi iyo Washington waxay isticmaalayaan erayo taxaddar leh.
Madaxweynaha Kenya, William Ruto, ayaa u sheegay saraakiisha inay “Rajo iyo nafis u keeni doonaan bulshooyinka ay colaaduhu kala eryeen oo ay qalalaasuhu halakeeyeen”.
Biden wuxuu sheegay in dadka Haiti ay u qalmaan “waxa ay dadka meel kasta oo ay joogaan u qalmaan: amniga, fursada, iyo xorriyadda”. Waxa uu qiray “in laga yaabo in hadafyadan aan la fulin hal habeen” laakiin wuxuu sheegay in howlgalka hadda ee Mareykanku uu taageerayo ay bixiyeen “fursada ugu wanaagsan ee lagu gaari karo”.

