Xiriirka Soomaaliya iyo Itoobiya ayaa dib u hagaagay kaddib xiisad xooggan oo labada dal dhex martay, taas oo ka dhalatay heshiiskii is-afgarad ee Itoobiya iyo Somaliland ay kala saxiixdeen Janaayo 2024.
Dowladda Soomaaliya ayaa sheegtay in xiriirka hadda u dhexeeya Muqdisho iyo Addis Ababa lagu saleynayo Bayaanka Ankara, kaas oo labada dowladood ay ku gaareen magaalada Ankara bishii December 2024, iyadoo Turkigu uu ahaa dhexdhexaadiyaha wadahadallada.
Wasiiru-dowlaha Arrimaha Dibadda Soomaaliya, Cali Maxamed Cumar, ayaa dhawaan sheegay in Bayaanka Ankara uu yahay qaabka hadda hagaya xiriirka Soomaaliya iyo Itoobiya, isagoo sidoo kale hoos u dhigay muhiimadda doodda ku saabsan xaaladda heshiiskii Itoobiya iyo Somaliland.
Xiisadda labada dal waxay si weyn u kacday 1-dii Janaayo 2024, markii Itoobiya iyo Somaliland ay kala saxiixdeen heshiis is-afgarad oo ku saabsanaa helitaanka marin badeed. Soomaaliya ayaa si adag uga hortagtay heshiiskaas, iyadoo ku doodday in Itoobiya ay heshiis la gashay Somaliland iyadoo aan oggolaansho ka haysan Dowladda Federaalka Soomaaliya.
Mogadishu waxay sheegtay in Somaliland ay qayb ka tahay dhulka Soomaaliya, sidaas darteedna aan cid kale awood u lahayn inay heshiis ku saabsan dhulka ama biyaha Soomaaliya la gasho dowlad shisheeye.
Khilaafka ayaa muddo socday, iyadoo labada dal ay yeesheen hadallo adag iyo tallaabooyin diblomaasiyadeed oo kala duwan. Waxaa sidoo kale jiray walaac laga qabay in xiisadda siyaasadeed ay isu beddeli karto khilaaf amni oo saameeya guud ahaan Geeska Afrika.
Turkiga ayaa markaas bilaabay dadaallo diblomaasiyadeed oo lagu soo afjarayo khilaafka. Dadaalladaas ayaa ugu dambeyn horseeday in Xasan Sheekh Maxamuud iyo Ra’iisul Wasaaraha Itoobiya Abiy Axmed ay gaaraan Bayaanka Ankara.
Bayaanka Ankara wuxuu dib u xaqiijiyay ixtiraamka madax-bannaanida, midnimada, madaxbannaanida siyaasadeed iyo dhuleed ee Soomaaliya iyo Itoobiya. Labada dhinac waxay sidoo kale ku heshiiyeen inay ka gudbaan khilaafaadkii hore ayna xiriirkooda ku dhisaan iskaashi iyo wada-hadal.
Qodob muhiim ah oo ku jiray Bayaanka Ankara ayaa ahaa baahida Itoobiya u qabto marin badeed. Heshiiska ayaa dhigay in Itoobiya ay heli karto marin badeed iyadoo arrintaas lagu saleynayo heshiisyo ganacsi oo labada dhinac faa’iido u leh, isla markaana la dhowrayo madax-bannaanida Soomaaliya.
Sidaas darteed, Dowladda Soomaaliya waxay hadda xoogga saaraysaa in baahida Itoobiya ee marin-badeedka lagu xalliyo hannaan ay Muqdisho qayb ka tahay, halkii Itoobiya ay heshiis toos ah ula geli lahayd Somaliland.
Dhinaca kale, Somaliland iyo Itoobiya ayaa weli leh xiriir siyaasadeed iyo dhaqaale oo muhiim ah. Somaliland waxay Itoobiya u aragtaa dal muhiim u ah xiriirkeeda gobolka, halka Itoobiya ay Somaliland u aragto meel istiraatiiji ah oo ku taalla Gacanka Cadmeed, gaar ahaan marka laga hadlayo ganacsiga iyo marin-badeedka.
Arrintan ayaa ka dhigaysa xiriirka Soomaaliya, Itoobiya iyo Somaliland mid weli xasaasi ah. Muqdisho waxay dooneysaa in la ilaaliyo midnimada iyo madax-bannaanida Soomaaliya, halka Somaliland ay sii waddo dadaalladeeda aqoonsi-doonka, Itoobiya-na ay weli raadineyso marin-badeed la isku halleyn karo.
Si kastaba, Bayaanka Ankara ayaa hoos u dhigay xiisaddii Soomaaliya iyo Itoobiya, waxaana labada dhinac ay dib ugu laabteen xiriir diblomaasiyadeed iyo wada-hadal. Dowladda Soomaaliya ayaa hadda ku doodaysa in heshiiska Ankara uu yahay saldhigga laga sii ambaqaadayo xiriirka labada dal.
Xiriirka wanaagsan ee Soomaaliya iyo Itoobiya ayaa muhiim u ah amniga Geeska Afrika, maadaama labada dal ay wadaagaan xuduud, dano amni iyo xiriir dhaqaale. Itoobiya waxay sidoo kale door ku leedahay dagaalka lagula jiro Al-Shabaab, halka Soomaaliya ay muhiim u tahay amniga iyo xasilloonida gobolka.
Si kastaba ha ahaatee, arrimaha la xiriira Somaliland, marin-badeedka Itoobiya iyo madax-bannaanida Soomaaliya ayaa weli ah qodobbada ugu xasaasisan ee saameyn kara xiriirka saddexda dhinac.
Hadda waxaa muuqata in Muqdisho iyo Addis Ababa ay doorbidayaan wada-hadal iyo iskaashi, halka arrimaha muranka dhaliyay lagu wajahayo hannaan diblomaasiyadeed. Mustaqbalka xiriirka labada dal wuxuu si weyn ugu xirnaan doonaa sida loo hirgeliyo heshiisyada la gaaray iyo sida loo maareeyo arrinta marin-badeedka Itoobiya iyadoo la dhowrayo madax-bannaanida Soomaaliya.
