Xaalad murugo iyo walaac leh ayaa ka taagan qabuuraha Asluubta ee magaalada Muqdisho, kaddib markii ay soo baxeen warar sheegaya in ehelada dadka halkaasi ku aasnaa lagu wargeliyay in meydadka laga saaro qabuuraha, iyadoo goobta loo qorsheynayo dhismayaal cusub.
Ehelada qaar ee dadka ku aasnaa qabuuraha ayaa sheegay inay ka walaacsan yihiin sida arrintan loo maareynayo, gaar ahaan habka loo aqoonsanayo qabuuraha iyo meydadka, iyo in ciidamo badan la geeyay goobta oo dadka qaar laga hor istaagay inay si xor ah ugu dhowaadaan qabuuraha.
Wararka ku saabsan in dhulka qabuuraha loo beddelayo hoteello ama guryo casri ah waxay u baahan yihiin xaqiijin rasmi ah oo ka timaadda dowladda iyo hay’adaha ay khusayso. Ilaa hadda, ma helin ilo rasmi ah oo si madax-bannaan u xaqiijinaya qorshaha dhismaha ama cidda la sheegay in dhulka la siiyay.
Qaar ka mid ah ehelada ayaa sheegay inay ku adkaatay inay si sax ah u aqoonsadaan meelihii lagu aasay dadka ay jeclaayeen.
Arrinta ugu weyn ee walaaca dhalinaysa ayaa ah in haddii qabuuraha la faago, loo baahan yahay in si taxaddar leh loo diiwaangeliyo qof kasta oo meydkiisa la qaadayo , lana hubiyo in meyd kasta lagu celiyo meel sharaf iyo xushmad leh.
Waxaa sidoo kale muhiim ah in qoysaska lagu wargeliyo habka loo marayo qaadista , goobta cusub ee lagu aasi doono meydadka iyo cidda mas’uulka ka ah hawsha.
Cabdirashiid Cali Dubad oo ka mid ah dadka lagu aasay goobta.
Dadka la sheegay in meydadkooda laga saaray qabuuraha waxaa ka mid ah Cabdirashiid Cali Dubad, oo horey u ahaa guddoomiyaha dhalinyarada degmada Garasbaaley, kana soo shaqeeyay dhinaca saxaafadda.
Cabdirashiid ayaa lagu dilay qarax bishii Janaayo 2021, sida ay sheegeen dadka ka warqaba taariikhdiisa.
Ehelada iyo dadka yaqaanay waxay ku tilmaamaan inuu ahaa qof bulshada dhexdeeda ka shaqeeya, gaar ahaan dhalinyarada, isla markaana lahaa kaalmo iyo adeeg bulsho.
Dib u qodista qabriga qof muddo ku aasnaa waxay qoyska u noqon kartaa dhaawac kale oo dhinaca dareenka ah, gaar ahaan haddii aan si wanaagsan loola tashan.
Diintu maxay ka qabtaa in qabuuraha la qodo?
Marka laga eego aragtida shareecada Islaamka, asalka waa in qabuuraha la ilaaliyo oo aan la faragelin, maadaama meydku leeyahay xurmo sida qofka nool.
Culimada Islaamka waxay guud ahaan qabaan in qabriga aan la qodin haddii aysan jirin baahi ama daruuri sharci ah. Waxaa jira xaalado gaar ah oo loo oggolaan karo in meyd la qodo , laakiin arrintu ma aha mid lagu saleeyo dano ganacsi oo keliya.
Sidaa darteed, haddii qabuuraha loo qodaayo sabab sharci ah oo dhab ah, waa in la caddeeyo sababta, lana hubiyo in xurmada meydadka la ilaalinayo.
Arrin muhiim ah ayaa ah in aan meydadka loola dhaqmin sidii hanti caadi ah oo meel laga rarayo, balse loo sameeyo hannaan waafaqsan diinta, sharciga iyo dhaqanka bulshada.
Xuquuqda aadanaha maxay ka qabtaa?
Arrintu waxay leedahay dhinac xuquuqda aadanaha iyo maamulka dhulka ah,Dastuurka Ku-meelgaarka ah ee Soomaaliya wuxuu dhigaya in dhulka si caddaalad ah loo maareeyo, isla markaana siyaasadda dhulku ay ilaaliso lahaanshaha iyo diiwaangelinta dhulka, iyadoo murannada dhulkana loo baahan yahay in si habboon loo xalliyo.
UN-Habitat-na waxay si gaar ah uga digtay in murannada dhulka, la-wareegidda dhulka iyo barakicinta khasabka ah ay Soomaaliya ka mid yihiin arrimaha keena khilaafaadka iyo nuglaanta bulshada.
Taasi waxay ka dhigan tahay in haddii goob qabri ah loo beddelayo mashruuc ganacsi ama dhisme, dowladda iyo cidda mashruuca fulinaysa ay u baahan yihiin inay si cad u muujiyaan saldhigga sharci, lahaanshaha dhulka, oggolaanshaha iyo habka lagu ilaalinayo xuquuqda dadka ay arrintu saameyneyso.
Maxaa dowladda ka soo gaari kara haddii qabuuraha la furo iyadoo aan sharci iyo nidaam cad jirin?
Haddii ay dhacdo in qabuuraha la qodo iyadoo aan la helin hannaan sharci oo cad, waxaa ka dhalan kara dhowr arrimood,waxay dhalin kartaa caro iyo mudaharaad bulsho, gaar ahaan haddii ehelada meydadka aysan ku qanacsanayn habka loo maareynayo,sidoo kale waxay abuuri kartaa muran sharci oo ku saabsan lahaanshaha dhulka, go’aanka rarista iyo cidda oggolaatay mashruuca, waxay dhaawici kartaa kalsoonida shacabka ee hay’adaha dowladda, gaar ahaan haddii bulshada ay u aragto in dano ganacsi laga hormariyay xurmada meydadka iyo xuquuqda qoysaska.
Haddii dowladda ay caddeyso in dhulka qabuuruhu ku yaallaan uu yahay hanti dowladeed, taas keligeed macnaheedu ma aha in hawsha loo fulin karo si aan nidaam lahayn.
Waxaa muhiim ah in la caddeeyo sababta goobta loo beddelayo, go’aanka sharci ee oggolaanaya, cidda loo qoondeeyay iyo waxa laga qabanayo meydadka ku aasnaa.
Haddii la xaqiijiyo in dhulka qabuuraha loo qoondeeyay ganacsato si loogu dhiso hoteello ama guryo, su’aasha ugu weyn waxay noqonaysaa: sidee loo qoondeeyay dhulka, yaase bixiyay oggolaanshaha?
Dastuurka Soomaaliya wuxuu dhigaya in siyaasadda dhulku ay ilaaliso xuquuqda lahaanshaha iyo in suuqa dhulka loo nidaamiyo si looga hortago xadgudubka xuquuqda milkiilayaasha yaryar.
Sidaas darteed, bulshada waxay xaq u leedahay inay weydiiso hay’adaha ay khusayso inay soo bandhigaan dukumentiyada iyo go’aannada rasmiga ah ee saldhigga u ah qorshaha.
Qabuuruhu ma aha oo keliya dhul; waa goob ay ku aasan yihiin dad leh qoysas, taariikh iyo xusuus bulshada dhexdeeda ku nool.
Haddii ay jirto baahi sharci ah oo dhab ah oo qabuuraha loo rarayo, arrinta waa in lagu sameeyaa xushmad, hufnaan, sharci iyo nidaam cad, iyadoo ehelada la wargelinayo lana ilaalinayo xurmada meydadka.
