Qorraxdu waxay u dhacday dadka deegaanka oo isugu soo baxay meel u dhow tuulada Baqdaad ee gobolka Shabeellaha Hoose ee Soomaaliya. Qiyaastii 50 ka mid ah ayaa isugu soo baxay beerta Jaffey si ay u afuraan, cuntadii maqribka oo Muslimiintu soomayaan maalin walba markay qorraxdu dhacdo, iyagoo aan ka war qabin qiyaamaha ku soo fool leh ee kor ka dul socda. Abaaro 8-dii fiidnimo, ayaa waxaa ku soo dhacay hillaac indho la’aan ah oo iftiimiyey habeenkii cirka, ka dibna waxaa xigay qaylo dhego la’aan ah oo ka dhex guuxaysa tuulada. Qaylada argagixsada ayaa hawada gelisay iyadoo dadka tuulada ay ku yaaceen beerihii u dhowaa si ay u badbaadiyaan, adduunkoodiina isla markiiba wuu kala go’ay. Laba weerar oo ay fuliyeen diyaaradaha aan duuliyaha lahayn ee Drones-ka ayaa mar dhow ku dhuftey iyaga, waxaana isla markiiba dagaal dhulka ah ku dhex maray al-Shabaab hubaysan iyo ciidamada amniga Soomaaliya.
Xaawo Maxamed, waa hooyo 25 jir ah oo haysata lix carruur ah, waxaa isha kaga dhuftay firir, si fiican wax uma arki karto; Way carartay oo waxay isku aragtay inay ku dhex luntay beerihii iyadoo isku dayday inay fahanto waxa hadda dhacay. Lix caruur ah oo ay dhashay iyo seygeedii ayaa si lama filaan ah loo waayay waxaana lagu qasbay in ay habeen kaligeed ku hoydo dhuumasho kadib markii uu dagaalku sii xoogeystay. Goor barqo ah ayay dib ugu soo laabatay tuuladii, waxaana loo sheegay wixii dhacay.
Ugu yaraan 23 qof oo rayid ah, oo ay ku jiraan haween iyo carruur, ayaa si naxdin leh loo dilay, 17 kalena waa lagu dhaawacay weerarrada diyaaradaha aan duuliyaha lahayn ee Turkiga 18-kii March oo warbixinta cusub ee Amnesty International ay sheegtay in ay tahay in loo baaro dembiyo dagaal. Xaawo wiilkeeda oo 11 jir ah iyo ninkeeda ayaa ka mid ah dadka dhintay halka afarteeda carruur ah ay ku dhaawacmeen.
“Runtii aad ayaan u dhaawacmay. Waxaan waayay ninkeyga oo aan ku tiirsanaa. Beeralay uun buu ahaa. waxba ma hayo. Xataa guri uma aha qoyskeyga,” ayay tiri Xaawo.
Soomaaliya ayaa sanadkii 2022 ka billowday weerarro hor leh, iyadoo Turkiga iyo Mareykanka ay noqdeen kuwa ugu weyn ee taageera la dagaallanka Al-Shabaab, oo ah koox weyn oo fallaago ah oo fulisay weeraro badan oo lala beegsaday xarumaha dowladda, ciidamada amniga, rayidka iyo xitaa jilayaasha caalamiga ah. Turkiga iyo Soomaaliya waxay kala saxiixdeen bishii Febraayo 2024 heshiis 10 sano ah oo dhanka difaaca ah kaas oo ay ku jiraan sugidda amniga badda si loo ilaaliyo xeebaha iyo badda Soomaaliya iyo maalgelinta kheyraadka badda ee dalka Bariga Afrika.
Turkiga ayaa si joogta ah Soomaaliya uga fulisa duqeymaha diyaaradaha aan duuliyaha lahayn, waxaana ay tababaro ciidan siiyeen cutubyo gaar ah oo ka tirsan Kumaandooska sida ciidamada Kumaandooska ee Gorgor (Eagle) balse dhacdadan u dambeysay ayaa walaac ka muujisay khasaaraha soo gaara dadka rayidka ah iyo isla xisaabtan la’aanta. Sidoo kale, weerarkan ayaa lagu dilay dad laga tira badan yahay oo ka tirsan beesha Gorgaarte oo sheegay in si xaq darro ah loo beegsaday, isla markaana aan wax xiriir ah ama magdhow ah ka helin Turkiga iyo dowladda Soomaaliya.
“Waxaan aragnay khasaare rayid ah oo ka dhashay weerarrada diyaaradaha aan duuliyaha lahayn ee Soomaaliya ka dhacay dhowrkii sano ee la soo dhaafay. Markii hore waxay ahaayeen ciidamada Mareykanka kuwa fuliyay weeraradan, laakiin hadda jilayaasha kale sida Türkiye ayaa sameynaya. Kaliya sagaal duqeyn oo ay fuliyeen ciidamada Mareykanka, ayaa Amnesty International waxay ogaatay in 21 qof oo rayid ah lagu dilay 11 kalena lagu dhaawacay,” ayuu yiri Cabdullaahi Xasan, oo ah cilmi-baare ka tirsan Amnesty International.
Inkastoo aan la hubin cidda fulisay diyaaradaha aan duuliyaha lahayn, ayaa haddana wasaaradda warfaafinta Soomaaliya waxay soo saartay bayaan maalin ka dib markii uu dhacay weerarka, iyadoo sheegtay in in ka badan 30 ka tirsan Al-shabaab lagu dilay tuulooyinka Baqdaad iyo Baldooska. Waxaa kaloo ay sheegtay in howlgalkaasi ay iska kaashadeen “saaxiibo caalami ah”, iyadoo hoosta ka xariiqday dadaallada wadajirka ah ee lagula dagaallamayo argagixisada dalka.
Doorka adag ee jilayaasha caalamiga ah
Maraykanka, Ruushka iyo Israa’iil waxay muddo dheer ahaayeen quwad laf dhabar u ah sidii loo qalabayn lahaa waddamada jilicsan ee tignoolajiyada aan duuliyaha lahayn ee aan duuliyaha lahayn si ay ula dagaallamaan argagixisanimada, balse waayadan dambe, Afrika waxay noqotay garoon cusub oo ay ku ciyaaraan diyaaradaha aan duuliyaha lahayn ee Drones-ka, iyadoo ay soo baxeen shirkado soo saara sida Turkiye oo xubin ka ah gaashaanbuurta NATO, waxayna u soo baxeen ciyaartoy muhiim ah. iyada oo diyaaradaheeda Bayraktar TB-2 u geynaysa dalal ay ka mid yihiin Soomaaliya, Jabuuti, iyo Itoobiya, iyo Galbeedka Afrika oo la geeyo waddamo ay ka mid yihiin Togo, Niger iyo Mali oo ay dagaallo ka socdaan. Diyaaradahan aan duuliyaha lahayn ee aan duuliyaha lahayn ee aan duuliyaha lahayn ee aan duuliyaha lahayn ayaa kaliya dib u qaabayn ku samaynaya dhaq-dhaqaaqa hawlgalada dagaal ee qaaradda balse waxa ay sidoo kale saamayn ku yeelanayaan isu-dheellitirka awoodda iyo isku-dheelitirka juqraafiga.
Wadamadan Afrikaanka ah ee leh ilo dhaqaale oo xadidan, diyaaradaha aan duuliyaha lahayn waxay u fidiyaan hab la awoodi karo si kor loogu qaado awooda militariga iyada oo aan la helin kharashyo badan iyo waqtiyo tababar oo dheer oo loo baahan yahay ciidamada jetka. Si kastaba ha ahaatee, khubaradu waxay ka digayaan in kooxaha argagixisada sida al-Shabaab iyo dawladda Islaamiga ah ee Galbeedka Afrika (ISWAP) ay isticmaali karaan xeelado isku mid ah si ay u weeraraan bartilmaameedyada rayidka iyo kuwa millatariga, taas oo muujinaysa baahida loo qabo xoojinta amniga iyo iskaashiga caalamiga ah.
Doorka ballaarinta ee dalalka sida Turkiga ah ee howlgallada aan duuliyaha lahayn ayaa sidoo kale adkeynaya in la qiimeeyo oo loo aaneeyo saameynta ay dadka rayidka ah ku leeyihiin weerarradan. Xog ku saabsan Soomaaliya oo ay soo saartay shirkadda Airwars oo ah hay’ad daah-furnaan ah oo dabagal iyo baaritaan ku sameysa waxyeellada ay geystaan ciidamada Mareykanka ayaa muujineysa kororka duqeymaha diyaaradaha aan duuliyaha laheyn ee ka dhaca Soomaaliya sanadka 2023-ka, iyadoo dhacdooyinkan oo kale ay kordheen marka loo eego sanadihii hore. Korodhkan ayaa ugu horrayn ku jira qaybta weerarrada lagu eedeeyay—kuwa aan si rasmi ah u aqoonsan Maraykanka ama jilayaasha kale. Si ka duwan Maraykanka oo dejiyay hab-maamuusyo iyo habab kala duwan oo loogu talagalay in lagu yareeyo waxyeelada rayidka ah–sida qiimeynta shaqo-joojinta kadib iyo magdhowga qoysaska ay dhibaatadu saameysey–Turkiye ayaan weli hirgelin nidaam dhammaystiran oo wax looga qabanayo dhaawaca dammaanadda ah ee ka dhashay taageerada milatari ee Soomaaliya .
Warbixintoodii ugu dambeysay ee ku taariikheysneyd 10kii Oktoobar 2022, guddiga khubarada Qaramada Midoobay u qaabilsan Soomaaliya ayaa ku sheegay in Turkiga uu Soomaaliya siiyay diyaaradaha aan duuliyaha lahayn ee Drones-ka ah si loola dagaallamo ururada argagixisada ah ee dalka. Guddigan khubarada ah ayaa ku eedeeyay Turkiga in uu jabiyay cunaqabateynta hubka ee Qaramada Midoobay, kadib markii ay Soomaaliya u soo dirtay diyaarado hubaysan, iyadoo aan la ogeysiin iyo ogolaansho looga baahnaa guddiga cunaqabateynta Qaramada Midoobay. Turkiye waxa uu difaacay tilaabada uu qaaday isagoo sheegay in diyaaradahaasi la geeyay saldhiga Turkiga ee Muqdisho si ay uga qeyb qaataan la dagaalanka argagixisada ayna ka howlgali doonaan shaqaale Turki ah. Xaaladani waxay mugdi galinaysaa xariiqda isla xisaabtanka marka ay dhacdo waxyeelo rayid ah. Sidaa darteed, ma cadda sababta ka dambeysay duqeyntii ugu dambeysay, iyadoo dowladda Soomaaliya ay ku tilmaantay howlgal ay fuliyeen ciidamo Soomaali ah oo taageero caalami ah ka helaya caalamka, iyadoo warbaahinta gobolka ay sheegtay in diyaaradaha aan duuliyaha lahayn ee Turkiga ay fuliyeen duqeynta kaddib weerar gaadmo ah oo Al-Shabaab ay ku qaadeen ciidamo uu tababaray Turkiga. ciidamo aan ka fogayn Baqdaad.
Iyada oo ka qaybqaadashada sii kordheysa ee Turkiga ee Soomaaliya ay ka soo baxayso habka ugu horrayn ee bini’aadantinimada iyo horumarinta diiradda saaraya istaraatiijiyad “awood caqli-gal ah” oo isku daraysa walxo jilicsan iyo kuwa adag, khubarada ayaa sheegaya in weeraradan sharci darrada ah ay u baahan yihiin isla xisaabtan.
Bulshada oo dalbanaysa cadaalad
Weerarkii bishii March kadib ayaa dadkii ku dhaawacmay weerarka waxaa loo qaaday Isbitaalka Madiina ee magaalada Muqdisho, si halkaasi loogu dabiibo. C/raxiim Yuusuf oo 32 jir ah, ahna Injineer ka tirsan bulshada dhibaatadu soo gaartay, kana soo cararay Muqdisho, si uu u caawiyo dadka ka badbaaday in la geeyo goobaha caafimaadka ayaa sheegay in dadka la dilay ay ahaayeen dad aan waxba galabsan, beeraley ah oo aan hubeysneyn, oo aan lug ku lahayn colaadda. Isaga oo habeenkaas dib u milicsanaya waxa uu yidhi, “Beeshaan waa la dulmiyey. Waxaan dalbaneynaa cadaalada dhibanayaasha, oo ay ku jirto magdhowga qoysaskooda iyo xuquuqda kuwa badbaaday. Waxaan sidoo kale raadineynaa isla xisaabtan dhammaan dhinacyada ku lugta leh weerarkan, waxaana ku baaqaynaa tallaabooyin looga hortagayo dhacdooyinkan oo kale mustaqbalka.”
Tuulooyinka beeralayda ah sida Baqdaad ayaa inta badan waxaa lagu qabtaa xaalad halis ah, oo ay isku dhuudhuuban yihiin qabsashada al-Shabaab iyo baadda oo dhinac ah iyo khataraha duqeymaha tooska ah iyo dagaalka dhulka ah ee dhinaca kale. Duqeymihii ugu dambeeyay ayaa sababay dhimasho ama dhaawac soo gaaray ganacsato caan ah oo Soomaaliyeed, dhaqaatiir iyo beeraley, waxaana lagu burburiyay kaabayaashii muhiimka ahaa sida beerihii iyo kanaalada waraabka, taasoo dhalisay mowjado hor leh oo barakacayaal ah, waxayna sii kordhisay xasiloonida gobolka.
