Golaha Ammaanka ee Qaramada Midoobay ayaa bishan Nofeembar kulan gaar ah ka yeelanaya xaaladda Soomaaliya, iyadoo diiradda lagu saarayo mustaqbalka howlgalka Midowga Afrika ee Soomaaliya (AUSSOM), cunaqabateynta Al-Shabaab iyo dhaqaale-yaraanta saameysay howlgalka ciidamada Midowga Afrika.
Warbixin uu 2-dii Nofeembar soo saaray ururka Security Council Report ayaa lagu sheegay in kulanka, oo albaabadu u xiran yihiin, ay warbixinno ka jeedin doonaan mas’uuliyiin ka tirsan Qaramada Midoobay iyo Midowga Afrika, kuwaas oo Golaha Ammaanka siin doona xog ku saabsan xaaladda amni iyo siyaasadeed ee Soomaaliya.
Kulankan ayaa imanaya xilli dalka uu wajahayo khilaafaad siyaasadeed oo aan weli xal laga gaarin, iyadoo dhinaca amniga ay weli jirto khatarta Al-Shabaab, isla markaana howlgalka AUSSOM uu la tacaalayo dhaqaale-yaraan saamayn ku yeelan karta hawlgalladiisa.
Sida lagu sheegay warbixinta Security Council Report, mas’uuliyiinta la filayo inay kulanka warbixinno ka jeediyaan waxaa ka mid ah Martin Kimani, Kaaliyaha Xoghayaha Guud ee Qaramada Midoobay u qaabilsan Afrika, iyo El Hadji Ibrahima Diene, Wakiilka Gaarka ah ee Guddoomiyaha Guddiga Midowga Afrika u qaabilsan Soomaaliya, ahna madaxa howlgalka AUSSOM.
Warbixinnada mas’uuliyiintan ayaa la filayaa inay taabtaan xaaladda amniga Soomaaliya, horumarka howlgalka Midowga Afrika iyo caqabadaha hortaagan dadaallada lagu xoojinayo awoodda ciidamada Soomaaliyeed.
Golaha Ammaanka ayaa sidoo kale qiimeyn doona xaaladda siyaasadeed ee dalka iyo sida khilaafaadka gudaha ay u saameyn karaan wada-shaqeynta dowladda federaalka, hay’adaha caalamiga ah iyo saaxiibbada Soomaaliya.
Qodob kale oo muhiim ah oo kulanka horyaalla ayaa ah dib-u-eegista shaqada guddiga cunaqabateynta Al-Shabaab iyo muddada ay soconayaan tallaabooyinka caalamiga ah ee lagu xakameynayo kooxda.
Golaha Ammaanka ayaa la filayaa inuu u codeeyo muddo-kordhinta nidaamka cunaqabateynta Al-Shabaab, oo ay ku jirto awoodda lagu joojin karo laguna baari karo maraakiibta badda ee looga shakiyo inay ku lug leeyihiin jebinta cunaqabateynta.
Tallaabooyinkan ayaa qayb ka ah dadaallada caalamiga ah ee lagu xakameynayo dhaqaalaha, hubka iyo sahayda ay kooxda Al-Shabaab ku heli karto taageero ay ku sii waddo weerarrada ay ka fuliso Soomaaliya.
Sida ku cad xogta warbixinta, muddada cunaqabateynta ayaa ku eg 30-ka Nofeembar, halka muddada guddiga khubarada ee taageera nidaamkaasi ay ku eg tahay 31-ka Diseembar.
Go’aanka Golaha Ammaanka ayaa muhiim u noqon doona sida ay beesha caalamku mustaqbalka ula socon doonto dhaq-dhaqaaqyada kooxda iyo tallaabooyinka lagu wiiqayo awooddeeda dhaqaale iyo midda ciidan.
Dhanka siyaasadda, warbixinta Security Council Report ayaa walaac ka muujisay khilaafaadka weli ka taagan Soomaaliya, gaar ahaan muranka u dhexeeya Dowladda Federaalka iyo isbahaysiga mucaaradka ee Golaha Mustaqbalka Soomaaliyeed.
Ururrada IGAD, Midowga Afrika, Qaramada Midoobay iyo Midowga Yurub ayaa hore ugu baaqay dhinacyada siyaasadda Soomaaliya inay khilaafaadkooda ku xalliyaan wada-hadal iyo is-afgarad, si looga fogaado xaalad siyaasadeed oo saamayn ku yeelata xasilloonida dalka.
Dowladda Federaalka iyo Golaha Mustaqbalka Soomaaliyeed ayaa yeeshay dhowr wareeg oo wada-hadallo ah, hase yeeshee weli lagama gaarin heshiis dhammeystiran oo ku saabsan qodobbada ugu waaweyn ee khilaafka.
Arrimaha la isku hayo waxaa ka mid ah wax-ka-beddelka dastuurka, muddada xil-haynta madaxweynaha iyo hannaanka doorashooyinka dalka.
Khilaafaadkan ayaa walaac ka abuuray gudaha iyo dibadda Soomaaliya, maadaama heshiis siyaasadeed oo la isku raacsan yahay uu muhiim u yahay xoojinta hay’adaha dowladda, qabsoomidda doorashooyin lagu kalsoonaan karo iyo mideynta dadaallada amniga.
Mid ka mid ah qodobbada ugu waaweyn ee Golaha Ammaanka horyaalla ayaa ah mustaqbalka howlgalka AUSSOM iyo Xafiiska Taageerada Qaramada Midoobay ee Soomaaliya (UNSOS).
Labada howlgal ayaa door muhiim ah ku leh taageerada ciidamada Soomaaliyeed iyo dadaallada lagu xaqiijinayo amniga dalka, hase yeeshee dhaqaale-yaraanta jirta ayaa abuurtay walaac ku saabsan awooddooda hawlgal iyo sii wadista taageerada ay siiyaan ciidamada.
AUSSOM ayaa Soomaaliya ka taageera dagaalka ka dhanka ah Al-Shabaab, ilaalinta goobaha muhiimka ah iyo xoojinta awoodda ciidamada qaranka, iyadoo dalal Afrikaan ah ay ciidamo ku leeyihiin howlgalka.
Dhaqaale-yaraanta howlgalka ayaa keeni karta caqabado la xiriira saadka, gaadiidka, qalabka, mushaaraadka iyo hawlgallada ciidamada, haddii aan la helin dhaqaale dheeraad ah oo lagu daboolo baahiyaha howlgalka.
Warbixinta ayaa tilmaantay in Golaha Ammaanku ka fiirsan karo qabashada shir deeq-bixiyeyaal loogu raadinayo dhaqaale dheeraad ah AUSSOM, iyo in wadahadallo lala yeesho Midowga Afrika, Dowladda Federaalka Soomaaliya iyo dalalka ciidamadu ka joogaan Soomaaliya.
Tallaabooyinkan ayaa qayb ka noqon kara dadaallada lagu xaqiijinayo in howlgalka uusan lumin awoodda uu ku taageero ciidamada Soomaaliyeed xilli ay weli jiraan caqabado amni.
Xafiiska Taageerada Qaramada Midoobay ee Soomaaliya (UNSOS) ayaa sidoo kale door muhiim ah ku leh taageerada saadka ee howlgalka Midowga Afrika iyo ciidamada Soomaaliyeed ee dagaalka kula jira Al-Shabaab.
Taageerada xafiiskan waxaa ka mid ah adeegyada saadka iyo taageerooyinka kale ee lagama maarmaanka u ah hawlgallada ciidamada.
Haddii dhaqaale-yaraantu sii socoto, waxaa dhici karta in awoodda howlgalka iyo taageerada la siiyo ciidamada ay hoos u dhacdo, taas oo saameyn ku yeelan karta qorshayaasha amniga iyo dadaallada lagu doonayo in ciidamada Soomaaliyeed ay si tartiib ah ula wareegaan mas’uuliyadda amniga dalka.
Arrintan ayaa ka dhigaysa mid muhiim ah in la helo qorshe maaliyadeed oo waara, kaas oo aan ku xirnayn oo keliya ballanqaadyada deeq-bixiyeyaasha, balse sidoo kale xoojiya awoodda dowladda Soomaaliya ee maalgelinta amniga.
Kulanka Golaha Ammaanka ayaa ku soo beegmaya xilli Soomaaliya ay weli wajahayo su’aalo waaweyn oo ku saabsan mustaqbalka amniga iyo doorka ciidamada caalamiga ah.
Qorshaha la wareegidda mas’uuliyadda amniga ayaa muddo dheer ahaa yool ay dowladda Soomaaliya iyo saaxiibbadeeda caalamiga ahi ka shaqeynayeen. Hase yeeshee, hirgelintiisa waxaa hortaagan caqabado ay ka mid yihiin awoodda ciidamada, qalab la’aanta, dhaqaale-yaraanta iyo khilaafaadka siyaasadeed.
Waxaa sidoo kale muhiim ah in ciidamada Soomaaliyeed ay helaan tababar, qalab, mushaar joogto ah iyo hoggaan mideysan, si ay awood ugu yeeshaan inay si madax-bannaan u gutaan waajibaadkooda amni.
Khilaafaadka siyaasadeed ee gudaha ayaa iyaguna adkeyn kara isku-duwidda qorshayaasha amniga, taas oo muujinaysa in xasilloonida siyaasadeed iyo tan amni ay si dhow isugu xiran yihiin.
