Qoraalku waa sir, waxaana laga yaabaa in weli heshiisku dhaco. Hase yeeshee heshiiskii is-afgaradka ahaa ee ay Itoobiya iyo Somaliland kala saxeexdeen 1-dii January, ayaa mawjado naxdin leh ku riday Geeska Afrika. Somaliland oo ku dhawaaqday inay ka go’day Soomaaliya sannadkii 1991-kii, ayaa sheegtay in Itoobiya ay noqonayso dalkii ugu horreeyay ee aqoonsi siinaya. Taa beddelkeeda, waxay deriskeeda aan badda lahayn siin doontaa marin ay u hesho badda.
Heshiiskaas ayaa aad uga carooday Soomaaliya oo ku tilmaantay fal gardaro ah. Bishii Abriil waxay eriday safiirkii Itoobiya. Hadda waxay ku hanjabtay inay sidaas oo kale ku samayn doonto in ka badan 8,000 oo askari oo Itoobiyaan ah oo u jooga dhulkeeda si ay ula dagaalamaan Al-Shabaab, oo ah koox jihaad doon ah oo xidhiidh la leh Al-Qaacida. Laakiin Somaliland oo ah dal ka dhisan dawladnimo, calan, ciidan, lacag iyo maxkamad, dareenkeedu aad buu u kala duwan yahay. Madaxweynaha Somaliland Muuse Biixi Cabdi oo u waramayay wargeyska The Economist ee ka soo baxa magaalada Hargeysa, ayaa waxa uu yidhi “Waxa aanu u halgamaynaa sidii aanu u heli lahayn madax-banaanideenna.
Isaga oo fadhi adag ku leh qasrigiisa madaxtooyada, Mr Biixi waxa uu ku celcelinayaa doodaha ku saabsan qaranimada Somaliland. Dhulka ay sheeganayso waxaa beri xukumi jiray Ingiriis; Koonfurta Soomaaliya, caasimaddeeduna ay ahayd Muqdisho, waxay ahayd mid Talyaanigu maamuli jiray. Labadii gumeysi ee hore waxay midoobeen 1960-kii, laakiin guurku wuxuu ahaa mid aan farxad lahayn. Jabhado ka soo jeeda Somaliland ayaa ka soo horjeestay kali-talis, kaas oo dilay tobanaan kun oo shicib ah, kuna duqeeyay Hargeysa oo aan la iloobayn— xanuunkaas oo macneheedu yahay in maanta la taageero dawladnimo gaar ah. Markii reer Somaliland gooni isu taagga ay ku dhawaaqeen 1991-kii, waxay sheegeen in ay burburinayaan midawgii u dhexeeyay dawlado, ee ma aha in dal gooni-gooni ah uu meel hoose ka soo bilaabo. “Ma nihin gooni-goosad,” ayuu yiri Mr Biixi, oo ah askari hore oo xilka hayay tan iyo 2017-kii.
Si kastaba ha ahaatee, fikradda ah in dawlad la gooyo ayaa niyadda ku haysa dawladaha kale ee Afrikaanka ah, kuwaas oo intooda badan ay la kulmaan dhaqdhaqaaqyo gooni-gooni ah oo iyaga u gaar ah. Ma jirto cid aqoonsan Somaliland oo ah dhul ka kooban 6m oo qof, oo hadda iskeed isu maamulaysay muddo ka badan intii ay Muqdisho ka talinaysay. Sidaa darteed, gorgortanka Mr Biixi uu la galay Itoobiya, oo lumisay xeebteeda 1993-kii markii ay Eritrea ka go’day. “Waxay u baahan yihiin badda sida aan ugu baahanahay aqoonsi,” ayuu sharaxay. “Diyaar ayaan nahay.”
Mr Biixi waxa uu sheegay in Itoobiya ay ka kireyn doonto Xeebta u dhaxaysa Lughaya iyo Bulxaar oo 20km u jirta 20km, taas oo laga dhisayo Saldhig Ciidan (eeg Maabka). Itoobiya ayaa sheegtay inay ka fiirsan doonto mowqifkeeda ku aadan Somaliland, balse ma aysan siin dammaanad dadweyne oo aqoonsi ah. Weli heshiis buuxa ayaa lagu wadaa.
Xataa haddii Itoobiya aqoonsato Somaliland, qaar kale ayaa laga yaabaa inay ka caga jiidayaan inay raacaan. Dowlado shisheeye ayaa miisaan ku yeeshay inay taageeraan madax-banaanida Soomaaliya, oo 6-dii June loogu codeeyay xubin aan joogto ahayn oo ka tirsan Golaha Ammaanka ee Qaramada Midoobay. Masar oo markii horeba ka carootay biyo-xireenka Itoobiya ee webiga Niil, ayaa ballan qaaday inay difaaci doonto Soomaaliya. Saraakiisha Aqalka Cad ayaa ka walaacsan in burburkaasi uu carqaladeeyo dagaalka lagula jiro Al-Shabaab. “Maxay Maraykanku uga soo horjeedaan arrintan?” Ayuu Mr Biixi si cadho leh u weydiiyey. “Weligood ima sharxin.”
Mr Biixi waxa kale oo uu leeyahay dhaliilo gurigiisa jooga. Wasiirka gaashaandhiga ayaa iscasilay kadib markii lagu dhawaaqay heshiiska, isagoo sheegay in Itoobiya ay cadow tahay. Ciidamo dhar-cad ah oo ku sugan magaalada Hargeysa ayaa weerar ku qaaday mid ka mid ah TV-yada, waxaana ay xabsiga u taxaabeen wariyayaal si toos ah uga doodayay arrintan; xiddig pop ah ayaa la xiray ka dib markii uu su’aal ka keenay heshiiska heesta. (Dawladdu waxay sheegtay in labada xadhig midkoodna aanu xidhiidh la lahayn heshiiska). gorgortan.
Dhanka kale, bariga magaalada Laascaanood, ayaa dedaalka dawladnimo waajahaya caqabadii ugu waynayd tan iyo sannadihii 1990-aadkii. Dadka halkaas ku dhaqan ayaa muddo dheer dareemaayey madmadow ku aaddan madaxbannaanida, taasoo ay ku sheegeen in ay si aan qiyaas lahayn uga faa’iidaysteen beesha Isaaq ee u badan. Sanadkii la soo dhaafay madaxda Laascaanood waxay ku dhawaaqeen inay doonayaan inay ka mid noqdaan Soomaaliya. Mr Biixi ayaa isku dayay inuu magaalada ku duqeeyo, iyadoo in ka badan 100,000 oo qof ay ka carareen guryahoodii, kaliya ciidankiisa ayaa lagu qasbay inay dib u gurtaan bishii August ee la soo dhaafay. Taasi waxay ahayd “ bahdilaad” ayuu yidhi Maxamuud Aadan Jaamac ( Galaal) oo ka tirsan xisbiga mucaaridka ah ee Waddani. “Dooddii [Somaliland] waxay ahayd in aannu ka talinno dhulka,” ayuu ku qoslay. “Hadda ma samayno.”
Mr Biixi waxa uu meesha ka saaray soo jeedintii ahayd in uu aad u cuslaaday, isaga oo sheegay in khilaafka gudaha uu yahay “marxalad ay dalalka oo dhami soo maraan”. Doodiisa uma badna in uu ka guuleysto dadka dhaleeceeya ka hor doorashada November. Somaliland intii ay jirtay, waxa ay kaga wanagsan tahay dawlado badan oo ay samaysatay heshiis iyo xasilooni. Laakin sida ay u baacsaneyso aqoonsiga dibadda, waxaa weli harsan shaqo adag oo dalka gudihiisa ah. ■
