Madaxweynaha Rwanda Paul Kagame, oo si isku mid ah looga baqayo, looguna bogay, ayaa doonaya inuu 24-kii sano ee uu xukunka hayay uu ku kordhiyo, falanqeeyayaasha doorashada ayaa sheegaya in uu si aqlabiyad ah ugu guuleysan doono.
Waxa uu xukumayay doorasho kasta tan iyo markii uu madaxweyne noqday 2000, isaga oo helay in ka badan 90% codadka. Sannadkii 2017 waxa uu ku guulaystay 99%.
Mr Kagame, oo 66 jir ah, ayaa wajahaya labada musharax ee kaliya ee loo idmaday in ay tartamaan – musharixiinta kale waxaa diiday guddiga doorashada ee uu maamulku leeyahay.
Madaxweyne Kagame ayaa hogaanka siyaasadda Rwanda hayay tan iyo markii ciidamadiisa fallaagada ay xukunka la wareegeen dhamaadkii 1994-tii xasuuqii ay ku dhinteen ilaa 800,000 oo qowmiyadaha Tutsiga ah iyo Hutu qunyar socodka ah.
Intaa wixii ka dambeeyay waxa lagu ammaanay inuu u kuur galay dib u soo noolaynta iyo midaynta dalka.
“Rwanda waxa ay ahayd 30 sano ka hor si dhab ah oo qoraal ah – laakiin ilaa xad hoggaanka Kagame iyo xisbigiisa haya talada Rwanda waxa ay ku guulaysteen in ay dhistaan xoogaa xasilloon,” Dr Felix Ndahinda, oo ah aqoonyahan ka tirsan gobolka harooyinka waaweyn, ayaa u sheegay BBC.
Balse dadka dhaleeceeya ayaa ku eedeeyay Mr Kagame in uusan ogolayn wax mucaarad ah – ilaa heer uu ka abaabulo dilalka ka soo gudba xuduudaha ee mucaaradka.
Mr Kagame ayaa mar walba si adag u difaacay rikoorka Rwanda ee xuquuqda aadanaha, isagoo sheegay in dalkiisa uu ixtiraamo xorriyadda siyaasadeed.
Laakiin mid ka mid ah falanqeeyayaasha ayaa BBC u sheegay in doorashadu ay ahayd “mid rasmi ah”.
Ilaa sagaal milyan oo qof ayaa u diiwaan gashan inay codeeyaan, sida uu qabo guddiga doorashada, ugu yaraan laba milyan ayaa ah codbixiyeyaashii ugu horreeyay.
Guuleystaha ku meel gaarka ah waa in la ogaadaa subaxda Talaadada.
Codbixiyayaasha ayaa dooran doona madaxweynaha iyo 53 xubnood oo ka tirsan Aqalka hoose ee baarlamaanka maalinta Isniinta ah, halka maalinta ku xigtana la dooran doono 27 xildhibaan oo kale.
“Aad ayaan ugu faraxsanahay inaan codeeyo markii iigu horeysay, ma sugi karo,” Sylvia Mutoni ayaa u sheegtay BBC.
Inta badan dhalinyarada Ruwanda, Mr Kagame waa hogaamiyaha kaliya ee ay abid yaqaaniin.
Xataa intii uu ahaa madaxweyne ku xigeenka iyo wasiirka gaashaandhigga 1994-tii ilaa 2000-kii waxa uu ahaa hoggaamiyaha dhabta ah ee dalka, waxaana uu madaxweyne ahaa tan iyo 2000-kii.
Labada musharrax ee mucaaradka – Frank Habineza, oo ka tirsan xisbiga Dimuqraadiga Green Party iyo Philippe Mpayimana oo madax-bannaan – labaduba waxay ku tartamayeen doorashadii 2017, halkaas oo ay ka heleen wax yar 1% codadkii u dhexeeyay.
“Waxaan rumaysanahay in dimuqraadiyadu tahay geeddi-socod,” Mr Habineza ayaa u sheegay BBC Focus on Africa podcast.
“Dadku weli waxay qabaan cabsi ah inay ra’yigooda dhiibtaan, waxaan u dagaallamayaa xorriyadda hadalka, xorriyadda saxaafadda,” ayuu yidhi.
Dadka reer Ruwaanda qaarkoodna way dhegaysanayaan. Mid ka mid ah codbixiyayaasha ayaa BBC-da u sheegay in aanu u codayn doonin madaxweynaha xilka haya.
Celestin Mutuyeyezu, oo 28 jir ah, waxa uu taageeri jiray Mr Kagame, balse doorashadan waxaa ku gacan sayray Mr Habineza.
“Wuxuu wax weyn ka sheegay la dagaalanka shaqo la’aanta, wuuna i helay,” ayuu yidhi.
Laakiin in laga adkaado madaxweyne Kagame ayaa laga yaabaa inay noqoto mid adag.
Diane Rwigara, oo ah nin si cad u dhaliili jiray madaxweynaha, ayaa laga mamnuucay inuu ka qayb galo doorashada. Waxay sidoo kale laga saaray 2017.
“Rwanda waxaa lagu tilmaamaa waddan uu dhaqaaluhu kor u kacayay. Laakiin dhulka, wuu ka duwan yahay, dadku ma haystaan aasaaska nolosha, cuntada, biyaha, hoyga,” ayay u sheegtay BBC-da.
Guddiga doorashada ayaa sheegay in ay ku guuldareysteen in ay keenaan warqado sax ah.
In kasta oo waddanku uu sii wado halganka uu ugu jiro shaqo la’aanta sare ee dhalinyarada, haddana waa mid ka mid ah dhaqaalaha ugu kobaca badan Afrika.
Mr Kagame ayaa lagu tiriyaa isbeddelka muuqda ee dhaqaale iyo xasilloonida Rwanda soddonkii sano ee la soo dhaafay.
Rwanda waxay caan ku tahay caasimadeeda nadiifka ah waxayna leedahay saamiga ugu sarreeya adduunka ee haweenka baarlamaanka, 61%.
Buugga Rwanda, Inc. Qoraaga Maraykanka ah Patricia Crisafulli iyo Andrea Redmond waxay Mr Kagame ku sifeeyeen in uu yahay maamule shirkadeed marka loo eego hoggaamiye siyaasadeed sababta oo ah “Hadafkiisa heer sare” ee qayb kasta oo dalka ah.
Sidoo kale waa siyaasi caqli badan.
Inkasta oo uu inta badan dhaleeceeyo reer galbeedka, haddana waxa uu isku dayaa in uu abuurto xulafo waxtar leh – tusaale ahaan isaga oo UK kala shaqaynaya qorshaheeda hadda laga tagay ee lagu masaafurinayo magangelyo-doonka Rwanda.
Rwanda waxa ay sidoo kale awoodeeda jilicsan ku beddeshay masraxa caalamiga ah, iyada oo dhistay rafcaankeeda iyada oo loo marayo ciyaaraha, dhaqanka, iyo madadaalada.
Dalka yar ee Bariga Afrika waxa uu hoy u yahay Ururka Kubadda Kolayga ee Afrika, kaas oo iskaashi la leh NBA. Waxay martigelisay Shirka Madaxda Dawlada Dhexe ee 2022, xiddigo caalami ah sida Kendrick Lamar ayaa halkaas ku ciyaaray riwaayado.
Laakiin dublamaasiyadda Mr Kagame waxa ay sidoo kale leedahay dhinac aad u adag.
Doorashadan ayaa timid maalmo kadib markii warbixin ay soo saartay Qaramada Midoobay lagu sheegay in dalka ay jaarka yihiin ee Jamhuuriyadda Dimuqraadiga ee Congo ay ku sugan yihiin ilaa 4,000 oo askari oo Rwanda ah, kuwaas oo lagu eedeeyay in ay taageeraan jabhadda M23.
Rwanda ma aysan beenin eedeynta, waxayna BBC-da u sheegtay in xukuumadda DR Congo aysan lahayn rabitaan siyaasadeed oo ay ku xalliso xiisadda ka taagan barriga qaniga ku ah macdanta, kaasoo ay soo socdeen tobanaan sano oo rabshado ah.
Intii uu socday ololaha Mr Kagame waxa uu ballan qaaday in uu Rwanda ka ilaalin doono “gardarrada dibadda” iyada oo ay jirto xiisad ka dhex aloosan DR Congo iyo Burundi oo ay dariska yihiin.
