Itoobiya waxay sii ahaaneysaa tiir muhiim ah dadaallada looga hortagayo laguna dagaallamayo argagixisada Bariga Afrika iyo Geeska Afrika, iyadoo kaashaneysa booskeeda istiraatiijiga ah, awooddeeda hay’adeed iyo howlaha amniga goboleed si ay uga qayb qaadato abuurista deegaan xasiloon oo ammaan ah.
Itoobiya oo ku taalla bartamaha Geeska Afrika, xaaladda amni ee dalka ayaa si dhow ugu xiran xasiloonida guud ee gobolka. Hay’adaha ammaanka ee dalka ayaa sii waday inay diiradda saaraan ka hortagga hanjabaadaha argagixisada ka hor inta aysan ka gudbin xuduudaha, burburinta shabakadaha xagjirka ah iyo taageerida dadaallada goboleed ee looga hortagayo xadgudubka rabshadaysan.
Iyadoo ay ka qayb qaadaneyso qaab-dhismeedka qaaradda iyo kan caalamiga ah, Itoobiya si joogto ah ayaa uga qeyb qaadatay dadaallada wadajirka ah ee ka dhanka ah argagixisada, gaar ahaan gobolka ay kooxaha xagjirka ahi weli ka faa’iideystaan xasilooni-darrada, qaab-dhismeedyada dowladnimo ee daciifka ah iyo nuglaanta xuduudaha.
Mid ka mid ah waxyaabaha ugu waaweyn ee Itoobiya ku kordhisay ammaanka waa doorkeeda Soomaaliya, halkaas oo ciidamada Itoobiya ay taageero u fidisay dadaallada lagu daciifinayo Al-Shabaab, oo ah koox argagixiso oo weli ka mid ah khataraha ugu waaweyn ee ammaanka Geeska Afrika.
Ka qayb qaadashada Itoobiya ee Soomaaliya waxay gacan ka gaysatay dadaallada lagu diidayo Al-Shabaab meelaha ay ku howlgasho, taageerada dowladda Soomaaliya iyo xoojinta howlgallada ammaanka gobolka. Dalka sidoo kale wuxuu uga shaqeeyay madalaha gobollada iyo kuwa caalamiga ah si loo horumariyo jawaabo isku dubbaridan oo ka dhan ah argagixisada.
Soomaaliya, Itoobiya waxay sii wadday doorka amni ee gobolka iyadoo ka qeyb qaadanaysa dadaallada nabad iyo xasillooni ee meelaha ay amni-darradu ka jirto, oo ay ku jiraan goobaha xuduudaha la leh dalalka deriska ah. Dadaalladan waxaa lagu talagalay in laga hortago ururrada argagixisada iyo shabakadaha xagjirka ah inay ka faa’iidaystaan farqiga amniga.
Habka wadanka ee ka hortagga argagixisada ayaa si isa soo taraysa diiradda u saaray hawlgallada ku saleysan sirdoonka, isku-duwidda hay’adaha amniga iyo iskaashiga la leh la-hawlgelayaasha goboleed iyo caalami ah.
Adeega Sirdoonka Qaranka iyo Amniga (NISS) wuxuu sii wadaa inuu la shaqeeyo la-hawlgalayaasha gudaha iyo kuwa caalamiga ah si loo ogaado loona carqaladeeyo shabakadaha la xiriira argagixisada, iyadoo la xoojinayo hababka wadaagga sirdoonka si wax looga qabto khataraha amni ee is-beddelaya.
Maadaama ururrada argagixisada ay si isa soo taraysa u adeegsanayaan aaladaha dijitaalka ah ee lagu qoro, lagu faafiyo iyo lacag ururinta, Itoobiya sidoo kale waxay xoogga saartay amniga internet-ka iyo ilaalinta digitaalka.
Maamulka Amniga Shabakadda Macluumaadka (INSA) wuxuu ka shaqeynayay sidii loo xoojin lahaa awoodaha amniga ee internet-ka iyo sidii loola dagaallami lahaa isku dayada kooxaha xagjirka ah ee doonaya inay tiknoolajiyada u isticmaalaan abaabulidda dhaqdhaqaaqyada iyo fidinta saameyntooda.
Hay’adaha ammaanka ee Itoobiya waxay sidoo kale xoogga saareen muhiimadda iskaashiga shacabka si looga hortago argagixisada, iyadoo qayb ka ah bulshada iyo wada-shaqeynta shacabka iyo hay’adaha ammaanku ay kaalin ka ciyaarayaan aqoonsiga iyo la dagaalanka khataraha suurtagalka ah.
Dadaallada dalka ee la dagaalanka argagixisada waxay si dhow ugu xiran yihiin aragtidiisa guud ee nabadda gobolka, isku-xirka dhaqaalaha iyo xiriirka. Itoobiya waxay ku adkaysataa in horumar waara oo Bariga Afrika laga gaaro uu u baahan yahay deegaan ammaan ah oo ganacsiga, maalgashiga iyo iskaashiga ay ku kobci karaan.
Muhiimadda ficilka qaaradda oo xooggan ee ka dhanka ah argagixisada ayaa sidoo kale lagu adkeeyey intii lagu jiray kalfadhigii 1354aad ee kulan heer wasiir ah oo uu qabtay Golaha Ammaanka iyo Nabadda Midowga Afrika (AUPSC), kaasoo loo qabtay mawduuca la dagaalanka argagixisada iyo xagjirnimada rabshadaha ah ee Afrika.
Intii lagu jiray kulanka, Wasiirka Arrimaha Dibadda ee Itoobiya Safiirka Hadera Abera ayaa adkeeyey halista sii kordheysa ee kooxaha argagixisada caalamiga ah ku hayaan nabadda iyo amaanka qaaradda oo dhan. Waxay carrabka ku adkaysay baahida loo qabo in la xoojiyo iskaashiga ammaanka qaaradda, la hawlgeliyo Ciidanka Taageerada Degdegga ah ee Afrika iyo in la xoojiyo hirgelinta qaab-dhismeedka sharciga Afrika si looga hortago khataraha soo baxaya.
Iyada oo argagixisadu noqoneyso mid si balaadhan u gudubta xuduudaha, Itoobiya waxay sii waddaa inay u ololeyso xalka Afrika-ku-hoggaamin oo xooggan oo ku saleysan iskaashi, wadaagista sirdoonka iyo tallaabooyin isku duuban.
Ethiopia, dagaalka ka dhanka ah argagixisada ma aha oo kaliya arrin lagu ilaalinayo xornimada dalka, laakiin sidoo kale waa dadaal lagu abuuro Geeska Afrika oo nabad iyo xasillooni ku sugan, halkaas oo isdhexgalka gobolka iyo barwaaqada la wadaago ay horumar yeelan karaan.
