Bixitaanka ciidamada Uganda ee Soomaaliya, gaar ahaan dhaqdhaqaaqyada ka socda gobolka Shabeellaha Hoose, ayaa furay bog cusub oo ku saabsan mustaqbalka howlgalka Midowga Afrika iyo awoodda dowladda Soomaaliya ee sugidda amniga. Magaalada Baraawe ayaa ka mid ah goobaha uu isbeddelku saameeyay, iyadoo ciidamada Midowga Afrika ay qorsheynayaan inay xoogga saaraan saldhigyo kale oo muhiim u ah difaaca Muqdisho.
Dhaqdhaqaaqan ayaa imaanaya xilli Uganda ay ku dhawaaqday inay bilowday ka bixitaanka ciidamadeeda Soomaaliya ku jooga heshiis laba geesood ah oo ay la gashay dowladda federaalka. Kampala waxay sidoo kale sheegtay in ciidamadeeda kale ee qeybta ka ah howlgalka Midowga Afrika ay si tartiib-tartiib ah uga bixi doonaan Soomaaliya dhammaadka sannadka 2027.
Arrintan ayaa walaac ka abuurtay deegaannada ay ciidamadaasi ku sugnaayeen, iyadoo laga cabsi qabo in Al-Shabaab ay ka faa’iidaysato isbeddelka ciidamada iyo meelaha aan weli loo helin ciidan si buuxda ula wareega amniga.
Dowladda Uganda ayaa 2-dii Nofeembar 2026 xaqiijisay inay bilowday daadgureynta ciidamadeeda ku sugan Soomaaliya ee ku yimid heshiis amni oo laba geesood ah.
Afhayeenka ciidamada Uganda, Korneyl Chris Magezi, ayaa sheegay in ciidamadii ugu horreeyay ay dib ugu laabteen dalkooda, isla markaana kuwa kale ee ku yimid heshiiska labada dal ay maalmo gudahood ka bixi doonaan Soomaaliya.
Uganda waxay sidoo kale sheegtay in dhammaan ciidamadeeda, oo ay ku jiraan kuwa ka tirsan howlgalka Midowga Afrika ee AUSSOM, ay dalka ka bixi doonaan dhammaadka 2027.
Waxaa muhiim ah in la kala saaro labada nooc ee ciidamada Uganda: kuwa ku yimid heshiiska tooska ah ee Soomaaliya iyo Uganda, iyo kuwa ku jira howlgalka Midowga Afrika. Bixitaanka ciidamada heshiiska labada geesoodka ah ku jooga ma aha in dhammaan ciidamada Uganda hal mar ka baxayaan dalka.
Uganda waxay Soomaaliya ka joogtay ku dhowaad labaatan sano, iyadoo door weyn ku lahayd dagaalka lagula jiro Al-Shabaab, ilaalinta xarumaha muhiimka ah iyo taageeridda ciidamada dowladda.
Magaalada Baraawe ee gobolka Shabeellaha Hoose ayaa ka mid ah goobaha uu saameeyay isbeddelka ciidamada Midowga Afrika.
Warbixin ay baahisay Associated Press ayaa sheegtay in AUSSOM ay qorsheyneyso inay ciidamadeeda ka wareejiso qeybta Baraawe, si ay ula wareegaan afar saldhig oo ay ka baxayaan ciidamada Uganda ee ku yimid heshiiska labada dal.
Saldhigyadaas ayaa kala ah Sabiid-Caanole, Bariire, Awdheegle iyo Buulo-Nagaad. Waxaa la qorsheeyay in ciidamada AUSSOM ay la wareegaan inta lagu jiro isbeddelka ciidamada ee bisha Nofeembar.
Tallaabadan ayaa muujineysa in bixitaanka Uganda uusan ku koobnayn oo keliya in ciidamo dalka laga saaro, balse uu sidoo kale keenayo dib-u-habeyn lagu sameynayo goobaha ay ciidamada Midowga Afrika ka hawlgalaan.
Baraawe waxay leedahay muhiimad istaraatiiji ah, maadaama ay tahay magaalo xeebeed muhiim ah, isla markaana xarun maamul oo ka tirsan Dowlad-goboleedka Koonfur Galbeed. Magaaladu waxay sidoo kale muddo dheer muhiim u ahayd howlgalada ciidamada dowladda iyo kuwa Midowga Afrika.
Ciidamada Soomaaliya iyo kuwa Midowga Afrika ayaa magaalada kala wareegay Al-Shabaab sannadkii 2014-kii. Kooxda ayaa xilligaas magaalada u adeegsan jirtay marin ay ku soo geliso dagaalyahanno iyo hub, sidoo kalena ay dhaqaale uga heli jirtay ganacsiga dhuxusha.
Warbixinnada la xiriira qorshaha dib-u-dejinta ciidamada ayaa tilmaamaya in AUSSOM ay doonayso inay xoogga saarto afar saldhig oo ay u aragto kuwo muhiim u ah difaaca caasimadda Muqdisho.
Saldhigyada Sabiid-Caanole, Bariire, Awdheegle iyo Buulo-Nagaad ayaa ku yaalla deegaanno istaraatiiji ah oo muhiim u ah dhaqdhaqaaqa ciidamada iyo ka hortagga weerarrada Al-Shabaab.
Warqad uu howlgalka AUSSOM u diray xafiiska taageerada Qaramada Midoobay ee Soomaaliya ayaa lagu sheegay in ciidamada laga wareejinayo qeybta Baraawe si ay u qabsadaan saldhigyada ay ka baxayaan ciidamada heshiiska labada geesoodka ah.
Tani waxay muujineysaa in howlgalka Midowga Afrika uu isku dayayo inuu ilaaliyo goobaha uu u arko inay si toos ah muhiim ugu yihiin amniga Muqdisho, balse ay weli taagan tahay su’aasha ku saabsan cidda si buuxda ula wareegaysa goobaha kale ee laga baxayo.
Dowladda Soomaaliya ayaa la sheegay inay ciidamo badan geysay Baraawe iyo deegaanno kale oo ay ka baxeen ciidamada Uganda.
Sidoo kale, Taliyaha Ciidanka Xoogga Dalka, Jeneraal Ibraahim Maxamed Maxamuud, ayaa booqday ciidamada ku sugan Baraawe, halkaas oo uu warbixinno kaga dhageystay xaaladda amniga.
Taliyaha ayaa ciidamada faray inay feejignaantooda sare u qaadaan, isla markaana xoojiyaan howlgalada ka dhanka ah Al-Shabaab.
Balse booqashadaasi iyo joogitaanka ciidamada dowladda keliya kama jawaabayaan su’aasha ah in awoodda amni ee loo baahan yahay ay diyaar tahay. Waxaa muhiim ah in la ogaado tirada ciidamada la geeyay, qalabka ay haystaan, sahayda joogtada ah iyo awoodda ay u leeyihiin inay iska difaacaan weerarro culus.
Qaar ka mid ah falanqeeyayaasha amniga ayaa ka digaya in ciidamada Soomaaliya ay weli wajahaan caqabado la xiriira dhaqaale, saadka iyo isku-duwidda howlgalada. Haddii aan caqabadahaas wax laga qaban, waxaa adkaan karta in ciidamada qaranku si joogto ah u ilaaliyaan dhammaan goobaha ay ka baxayaan ciidamada shisheeye.
Dhanka kale, waxaa soo baxay warar sheegaya in ciidamada Burundi ee qeybta ka ah howlgalka Midowga Afrika ay ka baxeen deegaanka Xawaadleey ee gobolka Shabeellaha Dhexe, kaddibna Al-Shabaab ay la wareegtay deegaanka.
Haddii xogtan la xaqiijiyo, waxay tusaale u noqon kartaa khatarta ka dhalan karta bixitaanka ciidamada iyadoo aan la helin ciidan beddel ah oo awood u leh inuu si degdeg ah ula wareego amniga.
Xawaadleey waxay ka mid tahay deegaannada muhiimka u ah isku socodka iyo dhaqdhaqaaqa amni ee gobolka Shabeellaha Dhexe. Dib-u-soo-noqoshada Al-Shabaab ee goobaha ay hore uga baxeen waxay saameyn ku yeelan kartaa dadka deegaanka, isu socodka gaadiidka iyo hawlgallada ciidamada dowladda.
Si kastaba ha ahaatee, faahfaahinta ku saabsan bixitaanka ciidamada Burundi iyo cidda hadda si buuxda u maamusha Xawaadleey waxay u baahan tahay xaqiijin rasmi ah oo dheeraad ah.
Al-Shabaab ayaa muddo dheer dagaal kula jirtay dowladda Soomaaliya iyo ciidamada caalamiga ah ee taageera. Kooxdu waxay marar badan weerarro ku qaadday saldhigyo ciidan, waddooyin muhiim ah iyo xarumo dowladeed.
Bixitaanka ciidamada shisheeye wuxuu kooxda siin karaa fursad ay ku tijaabiso awoodda ciidamada Soomaaliya, gaar ahaan meelaha ay ciidamada Midowga Afrika muddo dheer ku lahaayeen saldhigyo.
Waxaa suuragal ah in Al-Shabaab ay isku daydo inay weerarro ku qaaddo goobaha laga baxayo, carqaladeyso ciidamada la wareegaya amniga ama ay dib ugu soo laabato deegaanno ay hore uga baxday.
Khatarta ugu weyn waxay noqon kartaa in meelaha laga baxayo ay galaan xaalad amni oo aan caddayn, taas oo kooxda u sahli karta inay dhaqdhaqaaqeeda kordhiso.
Hase yeeshee, tani macnaheedu ma aha in Al-Shabaab ay si toos ah ula wareegi doonto dhammaan goobaha laga baxayo. Natiijadu waxay ku xirnaan doontaa diyaar-garowga ciidamada dowladda, taageerada ay helayaan iyo qorshaha kala-guurka ee AUSSOM.
Bixitaanka ciidamada Uganda wuxuu sidoo kale ku soo beegmayaa xilli howlgalka AUSSOM uu wajahayo caqabado dhaqaale iyo saadka ah.
Ciidamada Midowga Afrika waxay u baahan yihiin taageero joogto ah oo ay ka mid yihiin shidaal, cunto, gaadiid, qalab ciidan, adeeg caafimaad iyo daadgureynta dhaawacyada.
Associated Press ayaa sheegtay in dhaqaale-yaraantu ay qeyb ka noqon karto sababaha dedejiyay isbeddelka ciidamada, inkastoo dowladda Uganda aysan si rasmi ah u faahfaahin sababta ay hadda u bilowday bixitaanka ciidamada heshiiska labada geesoodka ah.
Haddii taageerada saadka iyo dhaqaalaha ay sii yaraato, waxaa adkaan karta in howlgalka Midowga Afrika uu ilaaliyo awooddiisa hadda jirta.
Arrintani waxay sidoo kale saameyn ku yeelan kartaa qorshaha Soomaaliya ee ah in si tartiib-tartiib ah ay ula wareegto masuuliyadda amniga dalka.
Bixitaanka Uganda wuxuu Soomaaliya u noqon karaa fursad ay ku muujiso awoodda ciidamadeeda, balse sidoo kale waa imtixaan weyn oo lagu cabbirayo diyaargarowga hay’adaha amniga.
Dowladda Soomaaliya waxay muddo dheer ku tiirsaneyd taageerada ciidamada Midowga Afrika, gaar ahaan goobaha ay Al-Shabaab weli khatar ku tahay.
Haddii ciidamada qaranku awoodaan inay la wareegaan goobahaas, isla markaana ay ilaaliyaan amniga, waxay noqon kartaa tallaabo muhiim ah oo lagu xoojinayo madax-bannaanida amni ee dalka.
Laakiin haddii bixitaanka ciidamada AUSSOM uu ka dheereeyo diyaar-garowga ciidamada dowladda, waxaa dhici karta in deegaanno muhiim ah ay noqdaan kuwo nugul.
Waxaa sidoo kale muhiim ah in la helo qorshe cad oo qeexaya goob kasta ciidanka la wareegaya, waqtiga wareejinta, awoodda ciidan ee la geynayo iyo cidda mas’uuliyadda amniga qaadaysa.
Isbeddellada amni waxay ku soo beegmayaan xilli Madaxweyne Xasan Sheekh Maxamuud uu wajahayo khilaaf siyaasadeed oo kala dhexeeya mucaaradka.
Khilaafka ayaa salka ku haya hannaanka doorashooyinka, wax-ka-beddelka Dastuurka iyo qaabka loo maareynayo mustaqbalka siyaasadeed ee dalka.
Mucaaradka ayaa dowladda ku eedeynaya inay waddo qorshe doorasho oo hal dhinac ah, halka dowladda ay ku dooddo in loo baahan yahay hannaan siyaasadeed oo dalka u horseeda doorashooyin iyo nidaam dowladeed oo shaqeynaya.
Madaxweynaha ayaa sheegay inuu diyaar u yahay in talada miiska wada-hadalka la keeno, balse weli waxaa taagan su’aalo ku saabsan waqtiga wada-hadallada, cidda ka qeybgalaysa iyo heshiiska laga filayo.
Khilaaf siyaasadeed oo daba dheeraada wuxuu saameyn ku yeelan karaa isku-duwidda hay’adaha dowladda, qorshaha amniga iyo wada-shaqeynta dhinacyada kala duwan ee dalka.
Xilli ciidamada Midowga Afrika ay dib u habeyn ku sameynayaan joogitaankooda, Soomaaliya waxay u baahan tahay is-afgarad siyaasadeed oo suurtageliya in amniga dalka laga dhigo mudnaanta koowaad.
Howlgalka AUSSOM wuxuu beddelay howlgalka ATMIS bishii Janaayo 2025, waxaana loo sameeyay inuu taageero ciidamada Soomaaliya, xoojiyo xasilloonida iyo inuu fududeeyo wareejinta masuuliyadda amniga.
Hase yeeshee, mustaqbalka howlgalka wuxuu ku xiran yahay taageerada dhaqaale, go’aannada dalalka ciidanka ku deeqaya iyo awoodda dowladda Soomaaliya ee dhisidda ciidan qaran oo isku filan.
Bixitaanka Uganda wuxuu muujinayaa in Soomaaliya ay u baahan tahay qorshe waqti dheer ah oo aan ku koobnayn in saldhigyo la wareego, balse sidoo kale lagu xoojinayo awoodda ciidamada, maamulka deegaannada iyo ilaalinta shacabka.
