Xiisadda siyaasadeed iyo tan dastuuriga ah ee Soomaaliya ayaa sii xoogeysanaysa, kaddib markii Guddoomiyihii hore ee Maxkamadda Sare, Dr. Baashe Yuusuf Axmed, uu sheegay inuusan ammaan ku haysan caasimadda dalka, isagoo Xasan Sheekh Maxamuud ugu baaqay inuu dalka u turo, taladana dhexda keeno.
Baashe ayaa hadalkiisa ku muujiyay walaac ku saabsan xaaladda amni ee uu wajahayo, wuxuuna yiri:
“Caasimadda dalkayga ammaan kuma haysto, madaxweynihii aan ka sugayey inuu Woqooyi (Somaliland) iyo Koonfur isu keeno waxa Xamar kaga nabadgelaya qof hubaysan. Waxaan kugu la talinayaa inaad dalka u turto oo talada dhexda dhigto.”
Hadalkan ayaa kusoo beegmaya xilli uu jiro khilaaf xooggan oo u dhexeeya Madaxtooyada Soomaaliya iyo garsoorayaasha Maxkamadda Sare, kaddib markii Xasan Sheekh uu xilka ka qaaday Baashe, halka Maxkamadda Sare ay go’aankaas ku tilmaantay mid aan sharci ahayn.
Baashe ayaa sidoo kale Xasan Sheekh ugu baaqay inuu aqbalo go’aankii Maxkamadda Sare ee 5-tii Nofeembar, kaas oo sheegay in muddada xil-haynta Madaxweynaha iyo Baarlamaanka Federaalka ay dhammaatay, isla markaana lagu dalbaday in la diyaariyo hannaan doorasho.
Arrintan ayaa dhalinaysay su’aal weyn: haddii guddoomiyihii hay’adda ugu sarreysa garsoorka dalka uu sheegayo inuusan caasimadda ammaan ku haysan, maxaa laga filan karaa kalsoonida shacabka ee hay’adaha kale ee dowladda?
Baashe Yuusuf iyo cabashada amni ee uu soo bandhigayHadallada Baashe Yuusuf waxay muujinayaan in khilaafkii markii hore ku bilowday magacaabista iyo xil-ka-qaadista uu hadda gaaray arrimo la xiriira amniga mas’uuliyiinta garsoorka.
Baashe ayaa sheegay inuu ka walaacsan yahay xaaladdiisa amni, isagoo Xasan Sheekh xusuusiyay mas’uuliyadda saaran ee ku aaddan ilaalinta midnimada dalka iyo sharciga.
Warbixin la baahiyay 7-dii Nofeembar ayaa sheegtay in Baashe uu qoraal uu u diray wakiillo diblomaasiyadeed, Qaramada Midoobay iyo Midowga Afrika ku sheegay in laga qaaday ilaalintii rasmiga ahayd, isla markaana uu ka cabsi qabo xaaladdiisa amni. Wuxuu sidoo kale sheegay in gaadiid amni ay hareereeyeen hoygiisa, islamarkaana uu la kulmay dhaqdhaqaaqyo uu ku tilmaamay dabagal.
Maxaa dhacay 5-tii Nofeembar?5-tii Nofeembar 2026, Maxkamadda Sare ee Soomaaliya ayaa soo saartay go’aan ay ku diidday xil-ka-qaadistii Baashe Yuusuf, iyadoo sheegtay in Madaxweynaha aanu awood u lahayn inuu si keligiis ah xilka uga qaado Guddoomiyaha Maxkamadda Sare.
Maxkamaddu waxay ku doodday in habraaca xil-ka-qaadista uu u baahan yahay in la raaco qodobbada dastuurka, gaar ahaan kaalinta Guddiga Adeegga Garsoorka iyo ansixinta Baarlamaanka.
Isla maalintaas, garsoorayaal ka tirsan Maxkamadda Sare ayaa go’aan ka gaaray murankii dastuurka, iyagoo sheegay in wax-ka-beddelka muddada xil-haynta ee Madaxweynaha iyo Baarlamaanka aan dib loogu dabaqi karin masuuliyiinta xilka hayay markii wax-ka-beddelka la ansixiyay.
Maxkamaddu waxay sheegtay in muddada Xasan Sheekh ay dhammaatay 15-kii May 2026, halka muddada labada aqal ee Baarlamaanka ay dhammaatay 14-kii Abriil 2026.
Waxay sidoo kale dhinacyada siyaasadda siisay 30 maalmood inay ku heshiiyaan hannaan doorasho, iyadoo ku baaqday in doorasho la qabto 90 maalmood gudahood.
Go’aankaas ayaa si toos ah uga hor yimid mowqifka dowladda Federaalka, oo ku doodaysa in wax-ka-beddelka dastuurku u oggolaanayo hay’adaha hadda jira inay xilka sii hayaan ilaa 2027.
Dowladda oo diiddan go’aanka Maxkamadda Sare.Dowladda Federaalka ayaa diidday go’aanka Maxkamadda Sare, iyadoo Xafiiska Garyaqaanka Guud uu ku dooday in maxkamaddu aanay si sax ah u wajahin doodihii hordhaca ahaa ee dowladda.
Xafiiska Garyaqaanka Guud wuxuu su’aal geliyay awoodda Maxkamadda ee dhageysiga dacwadda, xaqa uu madaxweynihii hore Sheekh Shariif Sheekh Axmed u leeyahay inuu dacwadda gudbiyo iyo habka loo dhisay garsoorayaashii go’aanka gaaray.
Dowladdu waxay sheegtay inay qaadi doonto tallaabooyin sharci oo ku aaddan go’aankaas.
Halkaas waxaa ka muuqda laba mowqif oo iska soo horjeeda: Maxkamadda Sare oo ku adkeysanaysa in muddada xilka Madaxweynaha dhammaatay iyo dowladda oo diiddan sharciyadda go’aanka.
Khilaafkani wuxuu ka duwan yahay murannadii siyaasadeed ee hore, sababtoo ah hadda waxaa si toos ah la isku hayo cidda fasireysa dastuurka iyo cidda awoodda u leh inay go’aan kama dambeys ah ka gaarto muranka.
Maxaa dhacaya haddii garsoorku waayo madax-bannaanidiisa?Madax-bannaanida garsoorku waa mid ka mid ah tiirarka ugu muhiimsan ee dowladnimada. Maxkamaduhu waa inay awood u yeeshaan inay dacwad ka qaadaan dowladda, madaxweynaha, wasiirrada iyo muwaadiniinta iyagoo aan ka baqayn cadaadis siyaasadeed ama mid amni.
Haddii guddoomiyaha Maxkamadda Sare uu sheego inuusan ammaan ku haysan caasimadda, isla markaana uu cabasho ka muujiyo ilaalintiisa, waxaa soo baxaya su’aalo ku saabsan sida garsoorayaasha kale u gudan karaan waajibaadkooda.
Haddii hay’ad garsoor ay ku shaqeyn weydo xorriyad iyo ammaan, waxaa dhaawacmi kara kalsoonida shacabka ee nidaamka caddaaladda, waxaana adkaan karta in murannada siyaasadeed lagu dhammeeyo hannaan sharci.
Midda koowaad waa inuu caddeeyo saldhigga sharci ee xil-ka-qaadista Baashe Yuusuf iyo magacaabista guddoomiyaha cusub, gaar ahaan haddii ay jiraan habraacyo dastuuri ah oo ay tahay in la maro.
Midda labaad waa inuu wax ka qabto cabashooyinka amni ee uu soo bandhigay guddoomiyihii hore, si loo xaqiijiyo in garsoorayaasha iyo masuuliyiinta kale ay helaan ilaalin waafaqsan sharciga.
Midda saddexaad waa muranka muddada xilka Madaxweynaha. Dowladda waxay ku adkeysanaysaa in muddada xilkeedu gaareyso 2027, halka Maxkamadda Sare ay go’aamisay in muddada hadda jirta dhammaatay.
Haddii aan la helin hannaan ay dhinacyadu ku wada qancaan, waxaa sii adkaan kara wada shaqeynta hay’adaha dowladda, waxaana dhici karta in muranka sharci uu isu beddelo khilaaf siyaasadeed oo ballaaran.
Mucaaradka iyo maamul-goboleedyada maxay sameyn karaan?Mucaaradka dowladda Federaalka iyo maamul-goboleedyada qaarkood ayaa hore u muujiyay diidmo ku saabsan habka wax-ka-beddelka dastuurka iyo hannaanka doorashooyinka.
Puntland iyo Jubaland waxay ka mid yihiin maamullada su’aalaha ka keenay geeddi-socodka dastuurka, iyagoo ku doodaya in aan si ku filan loogala tashan dowladda Federaalka iyo dhinacyada kale ee siyaasadda.
Hadda, iyadoo go’aanka Maxkamadda Sare uu soo bandhigay jadwal doorasho oo cusub, waxaa muhiim ah in mucaaradka iyo maamul-goboleedyadu ay caddeeyaan mowqifkooda ku aaddan wada-hadalka iyo qaabka doorashada.
Haddii dhinacyada siyaasadeed ay ku ekaadaan eedeymo iyo diidmo, xalinta muranka waxay noqon kartaa mid aad u adag.
Dhanka kale, haddii la helo wada-hadal dhab ah oo ku saabsan dastuurka, doorashada iyo awoodaha hay’adaha, waxaa suuragal ah in khilaafka lagu xalliyo hannaan siyaasadeed oo aan dalka gelin xaalad amni-darro.
Beesha caalamka maxaa laga filayaa?Baashe Yuusuf ayaa sheegay inuu walaac amni qabo, waxaana warbixinno la baahiyay ay tilmaameen inuu la xiriiray wakiillo diblomaasiyadeed iyo hay’ado caalami ah si uu u gudbiyo cabashadiisa.
Xaaladda Soomaaliya waxay hadda u baahan tahay in saaxiibbada caalamiga ah ay si dhow ula socdaan ilaalinta madax-bannaanida garsoorka, amniga garsoorayaasha iyo in khilaafka dastuuriga ah lagu xalliyo hannaan nabadeed.
Haddii Madaxtooyada iyo Maxkamadda Sare ay ku adkaystaan go’aannadooda iska soo horjeeda, waxaa dhici karta in dalka uu galo xaalad ay hay’adaha dowladda ku kala aragti duwanaadaan cidda sharciyadda leh.
Xaaladdaas waxay keeni kartaa jahawareer ku yimaada maamulka, shaqada maxkamadaha, go’aannada dowladda iyo diyaarinta doorashada.
Haddii khilaafka siyaasadeed uu ku biiro muranka amniga, ciidamada iyo taageerada kooxaha siyaasadeed, waxaa kordhi kara halista iska horimaadyo iyo kala fogaansho siyaasadeed.
Taasi waxay dhaawici kartaa dagaalka ka dhanka ah Al-Shabaab, amniga Muqdisho iyo wada shaqeynta dowladda Federaalka iyo maamul-goboleedyada.
Sidaas darteed, waxaa muhiim ah in khilaafka aan loo oggolaan inuu isu beddelo loollan hubeysan ama mid ay ciidamada ammaanku dhinac ka noqdaan.
Maxaa dhacaya haddii Baashe Yuusuf uusan dalka ku dareemin ammaan?Arrintan waxay leedahay macne ka ballaaran xaaladda shaqsiyeed ee guddoomiyihii hore.
Baashe wuxuu ahaa madaxa hay’adda ugu sarreysa garsoorka dalka, waxaana uu sheegay in caasimadda uusan ammaan ku haysan. Haddii cabashadiisa aan si dhab ah loo baarin, waxay dhaawici kartaa kalsoonida lagu qabo in masuuliyiinta dowladda iyo garsoorayaashu si xor ah ugu shaqeyn karaan gudaha dalka.
Waxaa sidoo kale soo baxaya su’aal ku saabsan shacabka caadiga ah: haddii mas’uul sare oo garsoor ahi uu cabasho amni soo bandhigo, sidee ayuu muwaadinka aan haysan ilaalin iyo awood siyaasadeed u heli karaa caddaalad iyo ammaan?
Dowladda waxaa laga sugayaa inay si cad uga jawaabto cabashooyinkaas, isla markaana ay muujiso in amniga qof kasta lagu ilaalinayo sharciga, iyada oo aan loo eegin xilka uu hayo ama mowqifkiisa siyaasadeed.
