Siyaasadda Soomaaliya waxaa muddooyinkii u dambeeyay ka taagnaa dood xooggan oo ku saabsan isbeddelka mowqifka Xasan Sheekh Maxamuud, marka la barbar dhigo xilligii uu mucaaradka ahaa iyo waqtigan uu ku sugan yahay Villa Soomaaliya.
Su’aasha ay dad badan isweydiinayaan ayaa ah: Xasan Sheekh ma ku dhaqmayaa mabda’ii iyo ballanqaadyadii uu jeedin jiray markii uu mucaaradka ahaa, mise awoodda madaxtinnimada ayaa keentay in mowqifyadiisa siyaasadeed isbeddelaan?
Si arrintan loo fahmo, waxaa muhiim ah in la eego hadalladiisii hore, ballanqaadyadii siyaasadeed, go’aannadii uu gaaray markii uu xukunka qabtay iyo sida mucaaradka maanta u qiimeynayaan hoggaamintiisa.
Xasan Sheekh xilligii mucaaradka: Maxay ahaayeen mowqifyadiisii?Markii uu Xasan Sheekh ka baxay madaxtinnimada sannadkii 2017, wuxuu noqday siyaasi mucaarad ah oo si weyn u dhaliili jiray siyaasaddii madaxweyne Maxamed Cabdullaahi Farmaajo.
Xilligii khilaafkii doorashada ee 2021, Xasan Sheekh wuxuu ka mid ahaa siyaasiyiintii sida adag uga soo horjeeday muddo-kordhinta Farmaajo. Wuxuu ku doodayay in madaxda dowladda loo doorto muddo dastuurku cayimay, isla markaana aanay sharci ahayn in xilka si khasab ah loo kordhiyo.
Warbixin uu daabacay wargeyska The EastAfrican bishii Abriil 2021 ayaa soo xigatay Xasan Sheekh oo sheegay in isku dayga muddo-kordhinta khasabka ahi uu la mid yahay afgambi milatari, isla markaana madaxweynuhu masuul ka noqonayo cawaaqibka ka dhalan kara.
Xasan Sheekh wuxuu sidoo kale Farmaajo ku eedeeyay inuu ku guuldarreystay hirgelinta heshiiskii doorashada ee 17-kii Sebtembar 2020, isagoo ku baaqayay in dib loogu laabto wada-hadal iyo heshiis siyaasadeed.
Halkaas waxaa ka muuqday mowqif siyaasadeed oo cad: muddo-xileedka madaxda waa in la ilaaliyaa, khilaafka doorashadana waa in lagu xalliyaa wada-hadal iyo heshiis ay dhinacyadu wada gaaraan.
Markii uu Villa Soomaaliya yimid maxaa isbeddelay?Xasan Sheekh waxaa mar kale madaxweyne loo doortay 15-kii May 2022. Markii uu xilka qabtay, wuxuu ku dhawaaqay qorsheyaal ay ka mid ahaayeen dagaalka Al-Shabaab, dhismaha hay’adaha dowladda, dhammaystirka dastuurka iyo hirgelinta doorasho qof iyo cod ah.
Dowladdiisa waxay ku doodaysaa in Soomaaliya aysan sii wadi karin nidaamkii doorashooyinka dadban ee muddo dheer lagu soo dooranayay madaxda, ayna lagama maarmaan tahay in shacabka loo oggolaado inay si toos ah u doortaan hoggaamiyeyaashooda.
Laakiin markii qorshahaas la bilaabay, waxaa soo baxay khilaaf ku saabsan habka loo fulinayo, awoodda dowladda dhexe, xiriirka maamul-goboleedyada iyo cidda go’aaminaysa nidaamka doorashada.
Mucaaradka ayaa ku dooday in isbeddellada dastuurka iyo qorshaha doorashada aan lagu heshiin, halka dowladda ay sheegtay in dib-u-habayntaasi tahay mid lagama maarmaan u ah dhismaha dowlad Soomaaliyeed oo leh hay’ado shaqeynaya.
Muddo-kordhinta: Meesha ugu weyn ee isbeddelka laga arkay,Arrinta ugu weyn ee dhalisay su’aalaha ku saabsan isbeddelka Xasan Sheekh waa doodda muddo-xileedka.
Sannadkii 2021, markii uu mucaaradka ahaa, wuxuu ka soo horjeeday in Farmaajo muddo-kordhin sameysto. Hase yeeshee, sannadkii 2026, markii muddadiisa dastuuriga ah dhammaanaysay, wuxuu taageeray isbeddel dastuur oo muddo-xileedka madaxda ka dhigaya shan sano, wuxuuna ku dooday in isbeddelkaasi siinayo dowladdiisa awood ay xilka ku sii hayso ilaa May 2027.
Mucaaradka ayaa arrintaas ku tilmaamay laba miisaan oo kala duwan: in wixii Farmaajo laga diiday uu Xasan Sheekh hadda isaga u oggolaanayo.
Dowladdu waxay ku adkeysanaysaa in isbeddelka dastuurka uu sharci yahay, baarlamaankuna ansixiyay, sidaas darteedna doorashada la qabanayo 2027 ay ku dhisan tahay dastuurka cusub.
Dooddu ma aha oo keliya in la doonayo doorasho qof iyo cod ah ama mid dadban, balse waxay sidoo kale ku saabsan tahay in nidaamka cusub lagu heshiiyay iyo in madaxda xilka haysa ay awood u leeyihiin inay isbeddelkaas ku dabaqaan muddo-xileedkooda.
Maxaa dhacay 7-dii Nofeembar 2026?Khilaafka ayaa galay marxalad cusub kadib markii Maxkamadda Sare ee Soomaaliya ay soo saartay go’aan ku saabsan muddo-xileedka madaxweynaha iyo isbeddelka dastuurka.
Warbixin ay baahisay Associated Press 7-dii Nofeembar ayaa sheegtay in Maxkamadda Sare ay go’aamisay in muddadii Xasan Sheekh ay dhammaatay, iyadoo diidday in wax-ka-beddelka dastuurka dib loogu dabaqo muddo-xileedka hadda socda.
Maxkamaddu waxay sidoo kale dhinacyada siyaasadda siisay 30 maalmood inay ku heshiiyaan qorshaha doorashada, iyadoo amartay in doorasho la qabto 90 maalmood gudahood. Go’aanka ayaa dowladda ku koobay hawlaha maamulka caadiga ah.
Warbixinta AP waxay sidoo kale sheegtay in maxkamaddu diidday xil-ka-qaadistii Guddoomiyihii Maxkamadda Sare Baashe Yuusuf Axmed, taas oo sii xoojisay khilaafka u dhexeeya madaxtooyada iyo garsoorka.
Go’aankan ayaa dhaliyay su’aal kale oo muhiim ah: haddii madaxda dowladda ay ku doodaan in dastuurka cusub uu u oggolaanayo inay xilka sii joogaan, maxaa dhacaya marka hay’adda garsoorka ee dalka ay fasiraad ka duwan ka bixiso arrintaas?
Yaa been sheegaya, Xasan Sheekh mise mucaaradka?Su’aashan waxaa habboon in lagu eego hadallada iyo ficillada la hayo, halkii qof ama koox si toos ah loogu tilmaami lahaa beenaale.
Dhanka Xasan Sheekh: Hadalladiisii 2021 waxay muujinayeen inuu diidanaa muddo-kordhin aan heshiis siyaasadeed lagu salayn. Maanta, wuxuu taageerayaa in muddo-xileedka loo kordhiyo iyadoo lagu salaynayo wax-ka-beddelka dastuurka ee baarlamaanku ansixiyay. Farqigaas siyaasadeed waa mid muuqda, waana arrin uu u baahan yahay inuu shacabka si cad ugu sharxo.
Dhanka mucaaradka: Mucaaradku waxay ku adkeysanayaan in muddo-xileedku dhammaaday, doorashadana lagu heshiiyo. Waxay arrinta ku saleeyaan dastuurkii hore, heshiis siyaasadeed iyo mabda’a ah in madaxda aanay iyagu go’aansan karin muddada ay xilka haynayaan. Hase yeeshee, mucaaradkuna waa inay soo bandhigaan qorshe doorasho oo cad oo dalka looga gudbin karo khilaafka jira.
Dhanka dowladda: Dowladda waxay ku doodaysaa in qof iyo cod ay tahay waddada looga bixi karo doorashooyinka dadban, laakiin hirgelinta nidaam cusub waxay u baahan tahay sharciyad, diyaar-garow iyo kalsooni siyaasadeed oo ballaaran.
Maxaa laga filayaa beesha caalamka?Khilaafka Soomaaliya wuxuu soo jiitay walaaca hay’adaha caalamiga ah. Machadka ISS Africa ayaa bishii May 2026 ka digay in haddii aan heshiis siyaasadeed la gaarin, khilaafka muddo-xileedka iyo doorashadu uu sii kordhin karo xasillooni darrada.
Puntland iyo Jubaland ayaa waxaa ay diideen wax-ka-beddellada qaarkood, taasoo khilaafka ka dhigtay mid aan ku koobnayn mucaaradka iyo Villa Soomaaliya oo keliya.
Beesha caalamka waxaa laga sugayaa inay taageerto wada-hadal ay dhinacyadu ku gaaraan hannaan doorasho oo la isku raacsan yahay, isla markaana aan khilaafka siyaasadeed u horseedin isku dhac amni.
Mabda’ii mucaaradnimada iyo awoodda madaxtinnimada,Xasan Sheekh wuxuu xilligii mucaaradka ku doodayay in muddo-xileedka madaxda la ilaaliyo, muddo-kordhinta khasabka ahna aan la aqbali karin. Maanta, isaga oo madaxweyne ah, wuxuu difaacayaa in isbeddelka dastuurku u oggolaanayo inuu xilka sii hayo ilaa 2027.
Taasi waa isbeddel siyaasadeed oo u baahan in si dhab ah loo qiimeeyo. Su’aasha ugu weyn ma aha oo keliya waxa Xasan Sheekh shalay sheegay iyo waxa uu maanta sheegayo, balse waa in siyaasiyiinta Soomaaliya ay isku mabda’ ku dhaqmaan marka ay mucaarad yihiin iyo marka ay xukunka hayaan.
Dowladnimadu ma aha in qofku mabda’ taageero marka uu mucaaradka yahay, balse uu ka leexdo marka uu awoodda helo. Sidoo kale, mucaaradnimadu ma aha in dowladda wax kasta lagu diido iyadoo aan xal kale la soo bandhigin.
