Madaxweynayaasha dowlad-goboleedyada Puntland iyo Jubaland ayaa ka maqnaa munaasabaddii caleema-saarka hoggaamiyaha cusub ee Galmudug, Liibaan Axmed Xasan, oo 5-tii Nofeembar 2026 ka dhacday magaalada Dhuusamareeb. Maqnaanshahooda ayaa kusoo beegmay xilli uu dalka ka jiro khilaaf siyaasadeed oo u dhexeeya dowladda federaalka iyo qaar ka mid ah dowlad-goboleedyada, kaas oo salka ku haya arrimaha dastuurka, doorashooyinka iyo awood-qaybsiga.
Munaasabadda waxaa ka qaybgalay Xasan Sheekh Maxamuud, Ra’iisul Wasaare Xamse Cabdi Barre, iyo hoggaamiyeyaasha maamullada Hirshabeelle, Koonfur Galbeed iyo Waqooyi Bari. Waxaa sidoo kale ka qaybgalay mas’uuliyiin kale oo heer federaal ah iyo siyaasiyiin hore.
Maqnaanshaha Madaxweyne Siciid Cabdullaahi Deni ee Puntland iyo Madaxweyne Axmed Maxamed Islaam ee Jubaland ayaa dhaliyay su’aalo la xiriira sababta ay uga baaqdeen munaasabad ay isugu yimaadeen madaxda dowladda federaalka iyo dowlad-goboleedyada kale.
Inkasta oo aanay jirin faahfaahin rasmi ah oo si cad u sheegaysa sababta ay labada madaxweyne uga baaqdeen, haddana arrintan waxaa lagu eegayaa khilaafka siyaasadeed ee muddada soo jiitamayay, gaar ahaan xiriirka labada maamul iyo dowladda federaalka.
Xiriirka dowladda federaalka iyo maamullada Puntland iyo Jubaland ayaa muddooyinkii dambe wajahayay caqabado siyaasadeed. Labada maamul ayaa dhowr jeer muujiyay diidmo ku aaddan tallaabooyinka dowladda dhexe ee la xiriira wax-ka-beddelka dastuurka iyo hannaanka doorashooyinka.
Waxay ku doodayaan in go’aannada waaweyn ee dalka ay u baahan yihiin wadatashi iyo heshiis ay qayb ka yihiin dhammaan dhinacyada siyaasadeed, gaar ahaan dowlad-goboleedyada xubnaha ka ah federaalka.
Dowladda federaalka, dhinaceeda, waxay ku adkeysanaysaa in dib-u-habaynta hay’adaha iyo hannaanka doorashooyinku qayb ka yihiin qorshaha lagu horumarinayo nidaamka dowladnimo ee Soomaaliya.
Kala aragti duwanaanshahan ayaa saameeyay wada-shaqeyntii dhinacyada, waxaana weli taagan su’aalo ku saabsan sida loo gaari karo heshiis siyaasadeed oo ay ku wada qanacsan yihiin dowladda dhexe iyo maamullada dalka.
Puntland iyo Jubaland waxay qayb ka yihiin Golaha Mustaqbalka Soomaaliyeed, oo ay sidoo kale ku mideysan yihiin siyaasiyiin mucaarad ah. Golaha ayaa hore u muujiyay walaac ku saabsan hannaanka siyaasadeed ee dalka iyo sida loo maareynayo arrimaha dastuurka iyo doorashooyinka.
Dhinacyada ku mideysan golahan waxay ku baaqeen in la helo wada-hadal loo dhan yahay, kaas oo lagu xallinayo khilaafaadka jira, laguna heshiinayo qaabka doorashooyinka iyo mustaqbalka siyaasadeed ee dalka.
Wada-hadalladii la doonayay in lagu soo afjaro khilaafka ayaa wajahday caqabado, iyadoo dhinacyada siyaasadeed ay weli isku mari la’yihiin arrimo muhiim ah. Taasi waxay sii adkeysay xiriirka dowladda federaalka iyo hoggaamiyeyaasha labada maamul.
Sidaas darteed, maqnaanshaha Deni iyo Madoobe ee Dhuusamareeb waxaa loo arki karaa mid la jaanqaadaya kala aragti duwanaanshaha siyaasadeed ee jira, inkastoo aan la shaacin in arrintaas ay ahayd sababta keliya ee ay uga baaqdeen munaasabadda.
Arrimaha ugu waaweyn ee khilaafka siyaasadeed hurinaya waxaa ka mid ah hannaanka doorashooyinka dalka iyo wax-ka-beddelka dastuurka.
Puntland iyo Jubaland waxay dalbanayaan in la helo heshiis siyaasadeed oo cad oo ku saabsan doorashooyinka, awoodaha dowladda dhexe iyo kuwa dowlad-goboleedyada, iyo qaabka loo maareynayo marxaladaha siyaasadeed ee soo socda.
Mucaaradka iyo Golaha Mustaqbalka ayaa sidoo kale ka digay in go’aanno waaweyn oo aan heshiis lagu ahayn ay sii kordhin karaan kala qaybsanaanta siyaasadeed.
Dhinaca kale, dowladda federaalka waxay ku doodeysaa in isbeddellada siyaasadeed iyo doorashooyinku u baahan yihiin in dalka laga saaro nidaamkii hore, lana gaaro hannaan cusub oo doorasho.
Isku-dhaca labada mowqif ayaa keenay in arrimaha dastuurka iyo doorashooyinku noqdaan kuwa ugu waaweyn ee ay isku hayaan dowladda dhexe iyo qaar ka mid ah maamullada dalka.
Liibaan Axmed Xasan ayaa 22-kii Oktoobar 2026 loo doortay hoggaamiyaha cusub ee Galmudug, kaddib markii uu helay 72 cod oo ka mid ah 89 cod oo ay dhiibteen xildhibaannada baarlamaanka maamulka.
Doorashadiisa ayaa timid kaddib muran sharci iyo mid siyaasadeed oo hareeyay doorashadii baarlamaanka Galmudug ee 30-kii Luulyo. Maxkamadda Sare ee Soomaaliya ayaa laashay natiijadii doorashadaas, iyadoo amartay in dib loo qabto doorasho cusub.
Doorashadii baarlamaanka ee dib loo qabtay ayaa dhacday 30-kii Sebtembar, waxaana xigay doorashadii hoggaamiyaha cusub ee Galmudug.
Liibaan ayaa xilka kala wareegay Axmed Cabdi Kaariye Qoorqoor, kaas oo maamulka Galmudug hoggaaminayay tan iyo sannadkii 2020.
Munaasabadda caleema-saarka ayaa sidaas darteed ku soo beegantay xilli ay jiraan muranno siyaasadeed oo heer qaran ah, kuwaas oo saameyn ku leh xiriirka dowladda federaalka iyo dowlad-goboleedyada.
Soomaaliya waxay wajahaysaa caqabado amni oo u baahan iskaashi ballaaran, gaar ahaan dagaalka Al-Shabaab iyo sugidda amniga deegaannada kala duwan. Haddii khilaafka siyaasadeed uu sii socdo, waxaa adkaan karta in la helo isku-duwid buuxda oo dhex marta dowladda dhexe iyo dowlad-goboleedyada.
Sidoo kale, waxaa jira baahi loo qabo in dhinacyada siyaasadeed ay ka heshiiyaan qaabka doorashooyinka iyo arrimaha dastuurka, si looga fogaado in khilaafaadka siyaasadeed ay saameeyaan shaqada hay’adaha dowladda.
