Ra’iisul Wasaaraha Itoobiya, Abiy Axmed, ayaa maanta gaaray magaalada Eldoret ee dalka Kenya, halkaas oo uu kaga qeybgalayo munaasabadda maalinta halyeeyada Kenya ee Mashujaa Day, oo sanad walba la xuso 20-ka Oktoobar.
Abiy Axmed ayaa munaasabadda ka qeybgalaya isagoo ah marti-sharaf, waxaana halkaas ku sugan Madaxweynaha Kenya, William Ruto, iyo mas’uuliyiin kale oo ka tirsan dowladda Kenya. Booqashadan ayaa muujinaysa xiriirka diblomaasiyadeed ee labada dal, kuwaas oo iska kaashanaya arrimaha amniga gobolka, ganacsiga iyo horumarinta dhaqaalaha.
Booqashada ayaa ku soo beegmaysa xilli ay Soomaaliya ka taagan tahay xiisad siyaasadeed iyo mid amni, gaar ahaan maamulka Koonfur Galbeed, halkaas oo khilaaf u dhexeeyo Dowladda Federaalka Soomaaliya iyo dhinacyada taageersan madaxweynihii hore ee maamulka, Cabdicasiis Xasan Maxamed Lafta-gareen.
Khilaafka siyaasadeed ee Koonfur Galbeed ayaa isu beddelay iska horimaadyo hubeysan oo saameeyay magaalada Baydhabo iyo degmooyin kale oo ka tirsan gobollada Baay iyo Bakool.
Dagaallada ayaa u dhexeeya ciidamada taageersan Dowladda Federaalka Soomaaliya iyo hoggaanka cusub ee maamulka, dhinac, iyo ciidamada daacadda u ah Lafta-gareen, dhinaca kale. Iska horimaadyada ayaa sababay barakac, cabsi soo wajahday shacabka iyo dhibaatooyin saameeyay shaqada warbaahinta.
Warbixin ay 20-ka Oktoobar soo saartay Ururka Suxufiyiinta Soomaaliyeed (SJS) ayaa sheegtay in xaaladda amni ay saameysay wariyeyaasha ka howlgala Koonfur Galbeed, iyadoo qaar ay ka carareen deegaannada ay ka dhaceen dagaallada, halka kuwo kalena ay ku jiraan xaalado amni oo adag.
Xiisaddan ayaa salka ku haysa muranka awoodda maamulka, hoggaanka siyaasadeed iyo cidda maamuleysa hay’adaha dowladda ee Koonfur Galbeed. Labada dhinac ayaa isku haya sharciyadda hoggaanka iyo mustaqbalka siyaasadeed ee maamulka.
Dowladda Federaalka Soomaaliya iyo mas’uuliyiin taageersan hoggaanka cusub ee Koonfur Galbeed ayaa eedeymo u jeediyay dowladaha Itoobiya iyo Kenya, iyagoo ku andacoonaya inay door ku leeyihiin xaaladda siyaasadeed iyo amni ee maamulka.
Itoobiya ayaa si gaar ah loogu dhaliilay doorka ciidamadeeda ku sugan qaybo ka mid ah Koonfur Galbeed. Eedeymaha loo jeediyay ayaa la xiriira sida ay uga falceliyeen dagaallada iyo dhaqdhaqaaqyada ciidamada taageersan Lafta-gareen.
Warbixin ay 19-kii Oktoobar daabacday Somali Guardian ayaa sheegtay in Dowladda Federaalka Soomaaliya ay ka carootay go’aanka Itoobiya ee ah inaysan faragelin dagaalka Koonfur Galbeed. Warbixintu waxay sidoo kale tilmaantay in ciidamada taageersan Lafta-gareen ay toddobaad gudihiis la wareegeen dhowr magaalo oo istaraatiiji ah.
Dhanka kale, Kenya ayaa lagu eedeeyay inay martigelisay siyaasiyiin uu khilaaf kala dhexeeyo Dowladda Federaalka Soomaaliya, oo uu ku jiro Lafta-gareen. Dowladda Soomaaliya ayaa walaac ka muujisay joogitaanka siyaasiyiintaas ee Kenya, iyadoo arrintaasi ay sii xoojisay xiisadda diblomaasiyadeed ee labada dal.
Si kastaba ha ahaatee, eedeymaha ku saabsan taageerada ciidan iyo faragelinta siyaasadeed waa in laga soocaa xaqiiqooyinka si madax-bannaan loo xaqiijiyey. Ma jiraan caddeymo dadweynaha loo soo bandhigay oo si buuxda u xaqiijinaya dhammaan eedeymaha loo jeediyay Kenya iyo Itoobiya.
Xiriirka Itoobiya iyo Kenya ayaa muhiim u ah siyaasadda Geeska Afrika, maadaama labada dal ay wadaagaan xuduud, danaha ganacsi iyo arrimo amni oo gobolka saameeya.
Labada hoggaamiye ayaa hore uga wada shaqeeyay arrimo la xiriira ganacsiga, kaabeyaasha dhaqaalaha, tamarta iyo iskaashiga amniga. Bishii Febraayo 2024, Abiy Axmed iyo William Ruto ayaa kala saxiixday heshiisyo is-afgarad oo khuseeyay qaybo kala duwan, oo ay ku jiraan tamarta, dalxiiska iyo dhaqaalaha badda.
Booqashada hadda ee Abiy Axmed ayaa imanaysa xilli xaaladda Soomaaliya ay tahay arrin muhiim u ah amniga gobolka. Si kastaba, ilaa hadda lama shaacin in khilaafka Koonfur Galbeed uu qayb ka yahay qodobada rasmiga ah ee labada hoggaamiye ka wada hadlayaan.
Haddii arrimaha Soomaaliya lagu soo qaado kulamada labada dhinac, waxaa muhiim noqon karta in laga wada hadlo sidii looga hortagi lahaa in khilaafka gudaha Soomaaliya uu sii ballaarto, loona ilaaliyo xiriirka u dhexeeya dalalka deriska ah.
Itoobiya iyo Kenya labaduba waxay ciidamo ku leeyihiin Soomaaliya, waxaana ay qayb ka yihiin dadaallada Midowga Afrika ee lagu taageerayo amniga dalka iyo dagaalka ka dhanka ah Al-Shabaab.
Joogitaanka ciidamada dalalka deriska ah ayaa muhiim u ahaa hawlgallada amniga, hase yeeshee xaaladda Koonfur Galbeed waxay soo bandhigtay su’aalo ku saabsan sida loo kala saarayo waajibaadka amniga iyo khilaafaadka siyaasadeed ee gudaha.
Dowladda Federaalka Soomaaliya ayaa dooneysa in la ilaaliyo awoodda dowladda iyo maamulka ay u aqoonsan tahay inuu sharci yahay, halka dhinacyada taageersan Lafta-gareen ay ku lug leeyihiin loollan siyaasadeed iyo mid ciidan oo ka dhan ah isbeddelka hoggaanka maamulka.
Xaaladdan ayaa ka dhigaysa mid xasaasi ah doorka ciidamada shisheeye, maadaama tallaabo kasta oo ay qaadaan ama ay ka gaabsadaan ay saameyn ku yeelan karto aragtida dhinacyada isku haya maamulka.
Khilaafka Koonfur Galbeed wuxuu halis ku yahay xasilloonida gobollada Baay iyo Bakool, gaar ahaan haddii dagaalladu sii socdaan oo ay saameeyaan magaalooyin kale. Waxaa sidoo kale jira walaac ku saabsan xaaladda shacabka, barakaca iyo awoodda hay’adaha samafalka ee gaarsiinta adeegyada dadka ay colaadaha saameeyeen.
Xalka xaaladda ayaa u baahan dadaallo siyaasadeed oo lagu yareynayo iska horimaadyada, ilaalinta dadka rayidka ah iyo abuurista hannaan wada-hadal oo ay ka qeyb qaataan dhinacyada isku haya maamulka.
Dowladaha Kenya iyo Itoobiya waxay xiriir dhow la leeyihiin Soomaaliya, waxaana muhiim ah in iskaashigooda amni uusan sii murjin khilaafaadka siyaasadeed ee gudaha dalka. Dhanka kale, Dowladda Federaalka Soomaaliya iyo hoggaanka Koonfur Galbeed waxaa saaran mas’uuliyadda raadinta xal siyaasadeed oo yareeya khasaaraha ka dhashay dagaallada.
