Dowladda Somaliland ayaa dib u xaqiijisay mowqifkeeda ku aaddan in Itoobiya loo oggolaado marin ay ka hesho badda, iyadoo sheegtay in heshiisyo labada dhinacba dan ugu jira ay horseedi karaan iskaashi dhaqaale iyo horumar ka hanaqaada gobolka Geeska Afrika.
Mowqifkan ayaa lagu sheegay bayaan ay Wasaaradda Arrimaha Dibadda iyo Iskaashiga Caalamiga ah ee Somaliland soo saartay 3-dii Oktoobar 2026, kaas oo sidoo kale jawaab u ahaa hadallo iyo dood ka taagan xiriirka Soomaaliya, Somaliland iyo Itoobiya. Warbaahinta Dawan Africa ayaa baahisay faahfaahinta bayaanka, iyadoo sheegtay in Hargeysa ay ku adkaysatay mowqifkeeda ku saabsan xiriirkeeda dibadda iyo heshiisyada ay la gasho dhinacyada kale.
Wasaaradda Arrimaha Dibadda Somaliland ayaa sheegtay in ay muddo dheer taageeraysay heshiisyo gorgortan lagu gaaro oo Itoobiya siinaya marin badeed, iyadoo xoogga saartay in heshiisyada noocaas ah lagu saleeyo dan wadaag iyo faa’iido labada dhinac ah.
Mowqifka Somaliland wuxuu salka ku hayaa aragtida ah in Itoobiya oo ah dal aan bad lahayn ay u baahan tahay marin la isku halayn karo oo ay badeecadaheeda uga soo dejiso ama uga dhoofiso deked ku taalla gobolka.
Bayaanka Somaliland wuxuu sidoo kale muujinayaa in Hargeysa aysan u arkin helitaanka marin-badeedka Itoobiya arrin ay tahay in gebi ahaanba la hor istaago, balse ay tahay arrin lagu xallin karo heshiisyo ay dhinacyadu si toos ah uga wada xaajoodaan.
Arrintan ayaa dib u soo nooleynaysa khilaafkii weynaa ee ka dhashay is-afgaradkii 1-dii Janaayo 2024 ee dhexmaray Itoobiya iyo Somaliland.
Is-afgaradkaas ayaa sababay xiisad diblomaasiyadeed oo xooggan, maadaama Soomaaliya ay ku adkaysatay in Somaliland ay ka tirsan tahay dhulkeeda, isla markaana aysan aqbalayn heshiis ay Hargeysa la gasho dal shisheeye oo la xiriira xeebaha iyo dhulka ay Muqdisho sheeganayso.
Xiisaddaas ayaa ugu dambeyn qayb ka ahayd dadaalladii Turkigu dhexdhexaadinayay ee keenay Bayaanka Ankara ee December 2024.
Bayaanka Ankara wuxuu si cad u sheegay in Soomaaliya iyo Itoobiya ay ixtiraamayaan madaxbannaanida, midnimada, madax-bannaanida siyaasadeed iyo dhuleed ee midba midka kale. Isla dokumentigaas ayaa haddana aqoonsaday faa’iidooyinka ka dhalan kara in Itoobiya hesho marin badeed oo la isku halayn karo, iyadoo lagu fulinayo heshiisyo ganacsi oo hoos imanaya awoodda madaxbannaan ee Soomaaliya.
Qodobka ugu muhiimsan ee Bayaanka Ankara ayaa ahaa isku dayga lagu kala saarayo laba arrimood: baahida Itoobiya ee marin-badeed iyo madax-bannaanida dhuleed ee Soomaaliya.
Sida ku cad bayaanka, Soomaaliya iyo Itoobiya waxay ku heshiiyeen in la diyaariyo heshiisyo ganacsi oo labada dhinacba faa’iido u leh, kuwaas oo noqon kara qandaraasyo, heshiisyo kireysi ama qaabab kale oo Itoobiya siinaya marin ammaan ah oo joogto ah oo ay badda ku gaarto.
Laakiin marin-badeedkaas waxaa lagu sheegay inuu ku shaqeynayo awoodda madaxbannaan ee Jamhuuriyadda Federaalka Soomaaliya.
Somaliland waxay sheegaysaa inay iyadu xaq u leedahay inay heshiisyo la gasho dhinacyada kale, halka Soomaaliya ay ku adkaysanayso in arrimaha dhuleed iyo heshiisyada noocaas ah ay hoos yimaadaan madaxbannaanida dowladda federaalka.
Bayaanka cusub ee Hargeysa wuxuu sidoo kale xambaarsanaa farriin siyaasadeed oo toos ah: Somaliland waxay sheegtay inaysan aqbalayn faragelin lagu sameeyo heshiisyada ay la gasho dhinacyada kale.
Wasaaradda Arrimaha Dibadda Somaliland waxay ku adkaysatay inay sii waddo heshiisyada ay u aragto inay ixtiraamayaan madaxbannaanideeda isla markaana wax ka tari karaan horumarka iyo barwaaqada gobolka.
Hargeysa waxay arrintan si gaar ah ugu xiriirisay heshiiskii 2024 ee Itoobiya, kaas oo Soomaaliya si adag uga hortimid.
Warbixin la daabacay 3-dii Oktoobar ayaa sheegtay in Somaliland ay sidoo kale diidday sheegashada ah in Muqdisho ay awood u leedahay inay go’aamiso xiriirkeeda dibadda ama ay ka hadasho heshiisyada ay Somaliland la gasho dalal kale.
Dhinaca Soomaaliya, arrintu waxay ku saleysan tahay mabda’a ah in Somaliland ay qayb ka tahay Soomaaliya, sidaas darteed heshiis kasta oo ku saabsan dhul, xeeb ama deked ku taalla dhulkaas uusan noqon karin mid ay Somaliland si madax-bannaan ula gasho dowlad kale.
M muuqata in Muqdisho ay isku dayayso inay Itoobiya u soo bandhigto waddo kale oo ay ku heli karto marin-badeed, iyadoo marin-kaas lagu saleeyo heshiis ay Soomaaliya qaybowqifkan ayaa saldhig u ahaa diidmadii Soomaaliya ee heshiiskii Itoobiya iyo Somaliland ee 2024.
Hase yeeshee, xaaladda hadda jirta waxaa muuqata in Muqdisho ay isku dayayso inay Itoobiya u soo bandhigto waddo kale oo ay ku heli karto marin-badeed, iyadoo marin-kaas lagu saleeyo heshiis ay Soomaaliya qayb ka tahay.
Bayaanka Ankara ayaa horey u dhigay qaabkan, iyadoo labada dal ay ku heshiiyeen in Itoobiya ay hesho marin badeed iyadoo la ilaalinayo madax-bannaanida Soomaaliya.
Itoobiya waxay leedahay baahi istiraatiiji ah oo ku saabsan marin badeed, maadaama ay tahay mid ka mid ah dalalka ugu waaweyn Afrika ee aan lahayn xeeb.
Sidaa darteed, helitaanka deked iyo marin ganacsi oo joogto ah wuxuu muhiim u yahay dhoofinta iyo soo dejinta dalka, gaar ahaan iyadoo dhaqaalaha Itoobiya uu ku tiirsan yahay isku xirnaanta ganacsiga gobolka.
Bayaanka Ankara ayaa si rasmi ah u aqoonsaday in Itoobiya ay ka heli karto faa’iidooyin badan marin badeed la isku halayn karo, iyadoo Soomaaliya iyo Itoobiya ay ku heshiiyeen in arrintaas lagu xalliyo heshiisyo ganacsi. Dowladda Mareykankuna xilligaas waxay soo dhaweysay heshiiska, iyadoo sheegtay in marin-badeedka Itoobiya lagu horumarin karo iyadoo la ilaalinayo midnimada dhuleed ee Soomaaliya.
Dekedda Berbera waxay ku taallaa Gacanka Cadmeed, meel istiraatiiji ah oo isku xirta marinada ganacsi ee Badda Cas, Gacanka Cadmeed iyo Badweynta Hindiya.
Taasi waxay ka dhigaysaa Somaliland meel muhiim u ah doodda ku saabsan sida Itoobiya u heli karto marin badeed.
Is-afgaradkii 2024 ayaa si gaar ah Berbera ugu xirnaa qorshaha Itoobiya ee marin-badeedka, waxaana heshiiskaasi noqday arrin horseeday xiisad weyn oo dhexmartay Muqdisho iyo Addis Ababa.
Mowqifka Somaliland wuxuu kusoo beegmayaa xilli Geeska Afrika uu mar kale wajahayo isbeddello siyaasadeed iyo amni.
Xaaladdan ayaa ka dhigaysa arrinta marin-badeedka Itoobiya mid aan ku koobnayn ganacsi oo keliya, balse sidoo kale xiriir la leh siyaasadda, amniga iyo tartanka istiraatiijiga ah ee Badda Cas iyo Geeska Afrika.
Inkasta oo Soomaaliya iyo Itoobiya ay 2024 ku heshiiyeen in la raadiyo heshiis ganacsi oo Itoobiya siinaya marin badeed, haddana waxaa muhiim ah in la kala saaro mabda’a heshiiska iyo heshiis deked oo dhab ah oo la fuliyay.
Bayaanka Ankara wuxuu dhigay qaab wada-hadal iyo heshiisyo ganacsi, laakiin faahfaahinta dekedda, muddada, khidmadaha, maamulka, amniga iyo qaabka loo fulinayo waxay u baahan yihiin heshiisyo gaar ah. Bayaanka rasmiga ah wuxuu sheegay in wada-xaajoodyo farsamo la bilaabo iyadoo Turkigu fududeynayo.
Sidaa darteed, hadalka Somaliland ee ah inay taageersan tahay marin-badeedka Itoobiya ma aha oo keliya arrin dhaqaale; wuxuu si toos ah ugu xiran yahay doodda weyn ee ku saabsan cidda leh awoodda sharci iyo siyaasadeed ee heshiisyada ku saabsan xeebaha Somaliland.
Heerka koowaad waa muranka siyaasadeed ee ku saabsan xaaladda Somaliland iyo sheegashada Soomaaliya ee midnimada dhuleed.
Heerka labaad waa baahida Itoobiya ee marin-badeed iyo sida loo heli karo marin kaas oo ay dhammaan dhinacyadu aqbali karaan.
Labada arrimood marka la isku daro, heshiis kasta oo ku saabsan deked ama xeeb wuxuu si toos ah ugu xirmayaa su’aasha weyn ee ah cidda awoodda u leh inay heshiiskaas saxiixdo.
Taasi waa sababta heshiiskii 2024 uu u noqday arrin xasaasi ah, halka Bayaanka Ankara uu isku dayay inuu marin-badeedka Itoobiya ku saleeyo heshiisyo hoos yimaada awoodda Soomaaliya.
