Soomaaliya iyo Itoobiya ayaa ka wada xaajoonaya doonista Itoobiya ee ku aaddan soo gelista badda. Arrintan ayaa sii hurisay xiisada gobolka, waxaana ka soo horjeestay dalalka dariska ah oo ay ku jiraan Masar iyo Eritrea.
Itoobiya oo ah dal aan bad lahayn, ayaa ku celisay inay ka go’an tahay inay hesho marin badeed diblomaasiyadeed. Si kastaba ha ahaatee, heshiiskii ay hore ula gashay Jamhuuriyadda iskeed ugu dhawaaqday madaxbannaanida ee Somaliland sannadkii 2023-kii, kaas oo Itoobiya u oggolaaday 20 KM oo xeeb ah si ay u aqoonsato gooni-isu-taagga Somaliland, waxa uu dhaliyey qalalaase juqraafiyeedka Geeska Afrika. Heshiiskaas ayaa weli ah mid aan la fulin ka dib isbeddelkii hoggaanka Somaliland.
Kaddib wada-hadallo ay garwadeen ka ahayd Turkiga, Itoobiya iyo Soomaaliya waxay gaareen heshiis cusub, kaasoo aan weli la shaacin. Ra’iisul Wasaaraha Itoobiya Abiy Axmed ayaa markii ugu horreysay tan iyo markii heshiiska la gaaray todobaadkii hore booqasho ku yimid Muqdisho, wuxuuna la kulmay Madaxweynaha Soomaaliya Xasan Sheekh Maxamuud. Iyadoo aan si guud loo wadaagin waxyaabaha gaarka ah ee ay ka wadahadleen, waxay labada hoggaamiye ku heshiiyeen inay iska kaashadaan mashaariic istaraatiijiyadeed oo kala duwan.
Qodobada ugu muhiimsan ee laga doodayo ayaa ah joogitaanka ciidamada Itoobiya ee Soomaaliya. Ciidamada Itoobiya ayaa weli dalka ku sugan, iyagoo qeyb ka ah howlgalka nabad ilaalinta Midowga Afrika, waxaana ay hoos imaanayaan ammaanka labada dhinac. Si rasmi ah looma shaacin tirada askarta Itoobiya ee ku sugan Soomaaliya.
Wasiiru dowlaha Wasaaradda Arrimaha Dibadda Soomaaliya Cali Maxamed Cumar oo la hadlay TV-ga Universal ayaa sheegay in labada dowladood ay ku howlan yihiin sidii loo dhameystiri lahaa heshiiska bisha October.
“Heshiisku wuxuu qeexayaa dekedda loo qoondeeyey ee Itoobiya isticmaali doonto, meesha ay ku taal oo ku taal badweynta Hindiya, iyo dhammaan hababka maaliyadeed ee la xidhiidha,” ayuu yidhi Cumar.
Taliyaha militariga dalka ayaa sheegay in Itoobiya ay ku dhowdahay inay xaqiijiso joogitaankooda dalalka ku teedsan xeebaha Badda Cas, taasoo sii xoojisay walaaca laga qabo dadaalka joogtada ah ee Addis Ababa ay ku doonayso inay ku gasho marin biyoodka istiraatiijiga ah.
General Birhanu Jula, Taliyaha Guud ee Ciidamada Difaaca Qaranka Itoobiya, ayaa hadalkan sheegay maalmo uun ka dib markii ay Itoobiya iyo Somaliya gaadheen isfaham la xidhiidha sidii loo dejin lahaa xiisaddii ka dhalatay heshiiskii is afgaradka (MoU) ee ay Itoobiya iyo Somaliland kala saxeexdeen January 1, 2024.
Heshiiskan oo ay Somaliland ku andacoonayso in Itoobiya ay ka hesho marinka badda cas, ayaa waxaa si weyn uga soo horjeestay dowladda Federaalka Soomaaliya oo ku tilmaantay mid si toos ah ugu xad-gudbay qaranimadeeda.
“Waqti yar ayaa ka hadhsan ka hor inta aysan Itoobiya ka mid noqon dalalka xuduudka la leh Badda Cas,” ayuu yiri Jeneral Birhanu. Si kastaba ha ahaatee, ma uusan cayimin sida tan loo fulin doono.
Hadalkiisa ayaa soo cusboonaysiiyay hadal heynta ku aadan in Itoobiya ay weli ka go’an tahay fulinta heshiiska inkastoo Muqdisho ay ka soo horjeesteen. Madaxda Soomaalida ayaa marar badan ka digay in isku day kasta oo lagu dhaqan geliyo heshiiska loo qaadan doono fal gardaro ah oo ka dhan ah midnimada dhuleed ee dalka.
Dawladda Itoobiya ma cadda in hadalka Birhanu uu muujinayo in dib loo sii ambaqaadi doono heshiiska lala galay Somaliland. Si kastaba ha ahaatee, Ra’iisul Wasaare Abiy Axmed ayaa horay u sheegay in mustaqbalka dhaqaale ee Itoobiya uu ku xiran yahay in si toos ah loo helo deked, isagoo carrabka ku adkeeyay in dadaalladaas lagu sii wado wada xaajood nabadeed.
Is-afgaradka ayaa weli ah mid ka iftiimaya diblumaasiyadda Geeska Afrika, iyadoo Soomaaliya ay ku adkaysanayso in Muqdisho ay ogolaato heshiis kasta oo khuseeya Somaliland, maadaama Somaliland caalamku u aqoonsan yahay qayb ka mid ah Soomaaliya.
Masar oo si weyn uga soo horjeeda damaca badda ee Itoobiya ayaa xulafo la sameysatay Soomaaliya iyo Eritrea si ay isu dheellitirto saameynta Itoobiya ee sii kordheysa. Madaxweynaha Eritrea Isaias Afwerki ayaa dhawaan la kulmay Wasiirka Arrimaha Dibadda Masar, Dr. Badri Abdellati, oo ay ka wadahadleen ammaanka Badda Cas iyo sidii Itoobiya ay u heli lahayd badda. Sida ay sheegtay Ahram Online, Abdellati waxa uu sidoo kale gaarsiiyay Afwerki dhambaal uu ka siday Madaxweyne Abdel Fattah el-Sisi.
Saraakiisha Itoobiya ayaa ku doodaya in ku tiirsanaanta Jabuuti in ka badan 90% ganacsigooda badda uu yahay mid aan waari karin. Itoobiya ayaa la daalaa dhacaysa sidii ay u heli lahayd marin kale, iyadoo heshiiskii ay la gashay Somaliland uu istaagay, isku daygii hore ee ay ku doonaysay inay ku isticmaasho Dekadda Casab ee dalka Ereteriyana uu fashilmay. Soomaaliya iyo Jabuuti midkoodna si cad uma uusan sheegin in ay doonayaan in Itoobiya la siiyo saldhig badeed oo joogto ah.
Itoobiya waxa ay halgan ugu jirtay sidii ay u heli lahayd marin badeed la isku halayn karo. Heshiiskii ay la gashay Somaliland ayaa weli hakad ku jira, waxaana sidoo kale fashilmay isku daygii hore ee ay ku doonaysay inay ku gasho Dekedda Casab ee dalka Eritrea. Soomaaliya iyo Jabuuti midkoodna si cad uma uusan sheegin in ay doonayaan in Itoobiya la siiyo saldhig badeed oo joogto ah.
Inkastoo Itoobiya ay u gacan gelisay Soomaaliya, haddana waxaa la sheegay in xiriirka kala dhaxeeya Eritrea uu xumaaday. Falanqeeyayaasha ayaa ka digaya in colaad u dhexeysa Itoobiya iyo Eritrea oo ku saabsan marin badeedka uu soo bixi karo haddii ay sii kororto xiisadda.
Halka ay Itoobiya ku adkaysanayso in aanay xoog ku muquunin doonin haddii aan laga xanaaqin, haddana waxa ay u dejisay doonista marin badeedka iyada oo la xidhiidha badbaadada dhaqaale. Ilaa iyo inta ay la egtahay in Soomaaliya ay raali ka tahay in ay ka dhabeyso codsiga Itoobiya ee ah marin u helka dekada ayaan weli la hubin. Sida uu dhigayo qodobbada ay ku heshiiyeen, in Itoobiya ay awood u yeelato in ay hesho marinka badda cas, iyada oo aan lagu xad-gudbin madax-bannaanida Soomaaliya waxay ku xiran tahay wadashaqeyn dhexmarta dowladda federaalka Soomaaliya iyo maamul goboleedyada — natiijadaas oo aan la caddeyn.
