Hubka cusub ee la soo saaray ayaa sii hurinaya dagaalka Suudaan, warbixin cusub oo ay soo saartay Amnesty International.
Warbixin ay soo saartay Hubka cusub ee hurinaya colaadda Suudaan, oo la sii daayay 24-kii Luulyo ayay Amnesty faah faahin ka bixisay sida hubka ajnabiga ah loogu wareejiyo Suudaan iyo hareeraheeda, taasoo xadgudub ku ah cunaqabateynta hubka ee saaran Darfur.
“Hubka joogtada ah ee soo galaya Suudaan wuxuu sii wadaa inuu keeno dhimashada rayidka iyo silica baaxadda leh. Tani waa dhibaato bini’aadantinimo oo aan la iska indho tiri karin,” ayay tiri Deprose Muchena, Agaasimaha Sare ee Amnesty International ee Saamaynta Xuquuqul Insaanka Gobolka.
Daraasada ayaa muujineysa in hubka soo galaya dalka uu ku dhamaanayo gacanta dagaalyahano lagu eedeeyay xadgudubyo dhanka bini’aadanimada iyo sharciga xuquuqda aadanaha.
Amnesty waxay si habaysan ula socotay hub kala duwan oo wax gumaada ah – qoryaha gacmeedyada, qoryaha fudfudud, iyo qoryo – oo ay adeegsadaan ciidamada dagaallamaya waxayna ku baaqday in Suudaan la saaro cunaqabatayn hubka ah.
“Way caddahay in cunaqabataynta hubka ee hadda jirta ee hadda khusaysa kaliya Darfur ay tahay mid aan ku filnayn, waana in la cusboonaysiiyaa oo la kordhiyaa si loo daboolo dhammaan Suudaan. Maadaama khatarta macaluushu ay sii kordhayso dunidu ma sii wadi karto inay ku fashilanto dadka rayidka ah ee Suudaan,” ayuu yidhi Mr Muchena.
Ugu yaraan 16,650 qof ayaa lagu dilay tan iyo markii ay sii korortay iskahorimaadka u dhexeeya Ciidamada Qalabka Sida ee Suudaan (SAF) iyo Ciidamada Taageerada Degdegga ah (RSF) bishii Abriil 2023. In ka badan 11 milyan oo qof ayaa lagu qiyaasaa in ay ku barakaceen gudaha dalka, malaayiinna ay ku dhow yihiin khatarta macaluul.
Amnesty International ayaa diiwaan gelisay khasaaraha rayidka ka soo gaaray weerarada aan loo meel dayin iyo weerarada tooska ah ee lagu qaaday dadka rayidka ah. Qaar ka mid ah xad-gudubyada sharciga caalamiga ah ee bini’aadantinimada ee ay geystaan dhinacyada iskahorimaadku ka dhexeeyo ayaa ah dembiyo dagaal.
Ururku waxa uu falanqeeyay 1,900 oo diiwaan gelinta shixnadaha ah oo laga helay laba shirkadood oo kala duwan oo xog ganacsi ah waxana ay dib u eegis ku sameeyeen il furan iyo caddaymo dhijitaal ah – oo ay ku jiraan ku dhawaad 2,000 oo sawir iyo muuqaal ah – oo muujinaya hub dhawaan lagu soo farsameeyay ama dhawaan laga soo dejiyay Suudaan.
Waxa kale oo ay waraysi la yeelatay 17 khubaro ah oo ku takhasusay hubka gobolka iyo Suudaan intii u dhaxaysay Febraayo iyo Maarso 2024 si ay u caddeeyaan falanqaynta xogta oo ay u baadhaan khadadka sahayda hubka ee ay adeegsadaan kooxaha kala duwan.
Hoobiyeyaal, madaafiic iyo qoryaha lidka taangiyada oo ah kuwa horumarsan oo Shiinuhu sameeyay ayaa labada dhinac ee dirirtu dhexmartay adeegsadeen. Gaadiid gaashaaman oo kala duwan oo dhawaan laga sameeyay Imaaraadka Carabta ayay RSF isticmaashay.
Sida ay sheegtay Amnesty xogta ganacsiga ee heerka shixnadaha ayaa tilmaamaysa in boqollaal kun oo qoryo ah oo aan la beddelin ay shirkado Turki ah u dhoofiyeen Suudaan sannadihii u dambeeyay oo ay la socdaan malaayiin kartoon oo faaruq ah.
Amnesty waxay ka digaysaa in kuwan loo bedeli karo hubka wax gumaada ee baaxadda weyn taasoo muujinaysa baahida loo qabo in si dhow loo baadho ganacsigan oo aan sharciyeysnayn.
Siinta hubka Suudaan, dowladaha ku jira heshiiska ganacsiga hubka – sida Shiinaha iyo Seerbiya – waxay jebiyaan waajibaadkooda sharci ee ku xusan Qodobbada 6 iyo 7 ee heshiiska waxayna wiiqayaan qaab-dhismeedka sharciga ah ee xakameynaya ganacsiga hubka ee caalamiga ah.
