Doodda ku saabsan in caasimadda Hirshabeelle laga raro Jowhar loona wareejiyo magaalada Buulobarde ee gobolka Hiiraan ayaa mar kale soo xoogeysatay, kaddib hadal loo nisbeeyay Xasan Sheekh Maxamuud, oo la sheegay inuu dadka reer Hiiraan ku yiri: “Reer Hiiraan, caasimadda waa la idin siiyay, laakiin amarka wuxuu ka go’aa madaxda Hirshabeelle.”
Hadalkaas wuxuu taabanayaa su’aal sharci iyo mid siyaasadeed oo muhiim ah: haddii la doonayo in caasimadda Hirshabeelle la beddelo, yaa awood u leh inuu go’aankaas gaaro? Madaxweynaha Soomaaliya ma amri karaa in caasimadda la raro, mise go’aanka waxaa iska leh hay’adaha dastuuriga ah ee Hirshabeelle?
Si arrintan loo fahmo, waxaa muhiim ah in la kala saaro awoodda Madaxweynaha Federaalka, awoodda Madaxweynaha Hirshabeelle iyo awoodda Baarlamaanka maamulka.
Jowhar sidee ku noqotay caasimadda Hirshabeelle?Hirshabeelle waxaa la dhisay sannadkii 2016, iyadoo ay ku midoobeen gobollada Hiiraan iyo Shabeellaha Dhexe. Intii lagu jiray wadaxaajoodyadii lagu dhisayay maamulka, waxaa jiray dood ku saabsan magaalada laga dhigayo caasimadda iyo sida awoodda hoggaanka loo qaybsanayo.
heshiis siyaasadeed oo dhexmaray siyaasiyiinta beelaha Xawaadle iyo Abgaal, kaas oo ay dowladda federaalku garwadeen ka ahayd, lagu go’aamiyay in Jowhar noqoto caasimadda, halka beesha Xawaadle ee ku badan Hiiraan ay hesho xilka madaxweynaha maamulka.
Sidaas darteed, doorashada Jowhar ma ahayn oo keliya arrin juqraafi ah; waxay sidoo kale qayb ka ahayd heshiiskii siyaasadeed ee lagu dhisay Hirshabeelle.
Yaa sharci ahaan beddeli kara caasimadda?Marka laga eego nidaamka dowlad-goboleedka, waxaa muhiim ah in la eego dastuurka Hirshabeelle, xeerarka maamulka iyo awoodaha hay’adaha dowlad-goboleedka.
Baarlamaanka Hirshabeelle,Baarlamaanka ayaa ah hay’adda sharci-dejinta maamulka. Haddii beddelka caasimaddu u baahan yahay wax-ka-beddel dastuur ama sharci cusub, Baarlamaanka ayaa ah hay’adda ay tahay in arrinta loo mariyo, iyadoo la raacayo habraaca iyo aqlabiyadda uu dhigayo dastuurka maamulka.Baarlamaanka Hirshabeelle wuxuu ka kooban yahay 99 xubnood, sida lagu sheegay xogta rasmiga ah ee Baarlamaanka. Hirshabelle Parliament iyo Madaxweynaha Hirshabeelle
Madaxweynaha maamulka wuxuu leeyahay awood fulineed, wuxuuna hoggaamiyaa dowladda Hirshabeelle. Wuxuu soo jeedin karaa qorshe siyaasadeed oo caasimadda lagu beddelayo, wuxuuna ka shaqeyn karaa in arrintaas loo gudbiyo hay’adaha ay khuseyso.
Hase yeeshee, soo-jeedin ama go’aan fulineed oo madaxweynuhu keligiis gaaro lama mid aha wax-ka-beddel sharci oo si rasmi ah u beddelaya caasimadda.
Golaha Wasiirrada iyo hay’adaha kale,Golaha Wasiirrada iyo wasaaradaha ay khuseyso waxay ka qayb qaadan karaan daraasadda, diyaarinta qorshaha, kharashka, adeegyada iyo fulinta go’aanka. Laakiin awooddooda fulineed kama dhigna inay iyagu kelidood beddeli karaan qodob dastuur ama sharci.
Xasan Sheekh Maxamuud ma amri karaa in caasimadda la beddelo?Madaxweynaha Soomaaliya wuxuu leeyahay door siyaasadeed iyo mid dastuuriyadeed oo ku saabsan xiriirka dowladda federaalka iyo dowlad-goboleedyada. Wuxuu dhiirrigelin karaa heshiis, dhexdhexaadin karaa khilaafka, wuxuuna labada dhinac ku boorin karaa inay arrinta wadaxaajood ku xalliyaan.
Laakiin hadalka Madaxweynaha Federaalka keligiis ma noqonayo sharci caasimadda Hirshabeelle lagu beddelo.Dastuurka Federaalka ee 2012 wuxuu aqoonsaday in dowlad-goboleedyadu leeyihiin hay’ado iyo awoodahooda u gaarka ah, isla markaana uu jiro nidaam wada-shaqeyn oo heerarka kala duwan ee dowladda ah. Dowladda Federaalka iyo dowlad-goboleedyaduna waa inay ku shaqeeyaan xuduudaha awoodaha dastuurku u kala qoondeeyay.
Waxaa sidoo kale jira dastuurka cusub ee Federaalka ee la sheegay in labada Aqal ansixiyeen bishii Maarso 2026, sida ay sheegtay Wasaaradda Arrimaha Gudaha Federaalka. Sidaas darteed, arrintan waa in lagu saleeyaa dastuurka cusub iyo dastuurka Hirshabeelle ee hadda dhaqan-galka ah, ee aan lagu koobnaan qodobbadii dastuurkii ku-meel-gaarka ahaa.
Nuxurka arrintu waa: Madaxweynaha Federaalka wuxuu door ku yeelan karaa wadahadalka siyaasadeed, laakiin beddelka caasimadda waa inuu maro habraaca sharci ee Hirshabeelle.
Buulobarde ma noqon kartaa caasimadda cusub?Magaalada Buulobarde ee gobolka Hiiraan ayaa muddo dheer ka mid ahayd meelaha lagu soo jeediyay in laga dhigo caasimadda Hirshabeelle.
Buulobarde waxaa ay ahayd mid ka mid ah magaalooyinkii lagu muransanaa xilligii la dhisayay maamulka 2016, balse heshiiskii siyaasadeed ee ugu dambeeyay lagu doortay Jowhar.
Haddii maanta la doonayo in Buulobarde loo wareejiyo caasimadda, waxaa loo baahan yahay in la caddeeyo dhowr arrimood:
In Baarlamaanka Hirshabeelle uu ka doodo qorshaha.
In la helo habraaca sharci ee lagu beddelayo caasimadda.
In la helo taageero siyaasadeed oo labada gobol ah.
In la qiimeeyo amniga iyo awoodda Buulobarde ee martigelinta hay’adaha maamulka.
In la diyaariyo miisaaniyadda iyo qorshaha lagu rarayo xarumaha dowladda.
Waxaa kale oo muhiim ah in bulshada Shabeellaha Dhexe iyo Hiiraan labadaba laga qaybgeliyo wadatashiga.
Haddii caasimadda la beddelo, maxaa ku dhacaya heshiiskii 2016?
Tani waa arrin kale oo muhiim ah.
Heshiiskii siyaasadeed ee lagu dhisay Hirshabeelle wuxuu isku xiray laba qodob oo waaweyn: halka caasimaddu ku taallo iyo sida xilka madaxweynaha loo qaybsado.
Haddii caasimadda laga raro Jowhar loona wareejiyo Buulobarde, waxaa soo baxaya su’aalo siyaasadeed oo ku saabsan in heshiiskii 2016 uu weli sidiisii u shaqeynayo iyo in loo baahan yahay heshiis cusub oo labada gobol ay ku heshiiyaan.
Beddelka caasimaddu si toos ah ugama dhigna in la beddelayo madaxweynaha ama awood-qaybsiga xilalka kale. Labada arrimood waa in si sharci iyo siyaasadeed oo kala duwan loo wajaho.
Maxaa laga fahmi karaa hadalka Xasan Sheekh?Hadalka loo nisbeeyay Xasan Sheekh wuxuu u muuqdaa mid muujinaya in go’aanka caasimadda loo arko arrin ay tahay in madaxda Hirshabeelle ay ka gaaraan, halkii dowladda federaalku ay si toos ah ugu dhawaaqi lahayd.
Si kastaba, hadalkaas laftiisa ma beddelayo sharci, mana caddaynayo in qorshaha Buulobarde horey loo ansixiyay.
