Magacaabista mas’uuliyiinta dowladda Soomaaliya ayaa weli socota, iyadoo doodda siyaasadeed ay sii xoogeysaneyso su’aal ku saabsan halka uu marayo dastuurka cusub iyo goorta uu si dhab ah u dhaqan-geli doono. Dad badan ayaa is weydiinaya in dalka uu ku socdo nidaam dastuuri ah oo si buuxda loo hirgeliyey, mise ay weli jiraan qodobo aan la dhammaystirin oo saameyn ku leh awood-qaybsiga, magacaabista mas’uuliyiinta iyo habka dowladnimada.
Ra’iisul Wasaaraha Xukuumadda Federaalka Soomaaliya, Xamsa Cabdi Barre, ayaa xilalka ka qaaday laba xubnood oo ka tirsanaa Golaha Wasiirrada, kuwaas oo ka kala tirsanaa Wasaaradaha Hawlaha Guud, Dib-u-dhiska iyo Guriyeynta iyo Dekedaha iyo Gaadiidka Badda.
Wareegto uu saxiixay Ra’iisul Wasaaruhu maanta oo Arbaco ah, 4-ta Nofeembar 2026, ayaa lagu sheegay in xilalka laga qaaday Wasiiru-dowlihii Wasaaradda Hawlaha Guud, Dib-u-dhiska iyo Guriyeynta, Saciid Maxamed Maxamuud, iyo Wasiir-ku-xigeenkii Wasaaradda Dekedaha iyo Gaadiidka Badda, Fartuun Cabdiqaadir Faarax.
Go’aanka xil-ka-qaadista ayaa lagu sheegay inuu ku salaysan yahay qodobbada 120-aad, farqaddiisa labaad, iyo 117-aad ee Dastuurka Jamhuuriyadda Federaalka Soomaaliya, iyo sidoo kale Xeer-hoosaadka Golaha Wasiirrada iyo shuruucda dalka.
Sida lagu sheegay wareegtada, tallaabadan ayaa la xiriirta hannaanka daahfurnaanta, isla xisaabtanka iyo dowlad-wanaagga, iyadoo sidoo kale la tixgelinayo muhiimadda ay leedahay ilaalinta habsami u socodka howlaha labada wasaaradood.
Xil-ka-qaadista ayaa dhaqan gashay kaddib markii uu saxiixay Ra’iisul Wasaaraha Xukuumadda Federaalka Soomaaliya, lama shaacin sababaha xubnahaan uu Ra’iisul wasaaraha xilka uga qaaday.
Dastuurku waa saldhigga sharci ee lagu qeexo awoodaha hay’adaha dowladda, waajibaadka madaxda, xuquuqda muwaadiniinta iyo xiriirka dowladda federaalka iyo dowlad-goboleedyada. Sidaas darteed, marka ay sii socdaan magacaabista iyo isbeddellada siyaasadeed, waxaa muhiim ah in la ogaado dastuurka lagu saleynayo go’aannadaas iyo heerka uu marayo dhaqan-gelintiisu.
Doodda hadda taagan waxay taabaneysaa su’aal ka weyn magacaabista qof ama xil gaar ah: Dastuurka Soomaaliya ma yahay mid si buuxda u dhaqan-galay, mise weli waxaa jira hawlo sharci iyo siyaasadeed oo aan la dhammaystirin?
Xogta la heli karo waxay muujinaysaa in dastuurka aan si fudud loo oran karin “wuu dhaqan-geli waayay.” Baarlamaanka Federaalka ayaa 4-tii Maarso 2026 ansixiyey wax-ka-beddellada harsanaa, Madaxweynaha Xasan Sheekh Maxamuudna wuxuu saxiixay 8-dii Maarso 2026. Dowladda Federaalka waxay ku dhawaaqday in dib-u-eegistii dastuurka la soo afjaray, isla markaana hirgelintiisu bilaabatay.
Laakiin waxaa jira kala duwanaansho u dhexeeya ansixinta dastuurka iyo dhaqan-gelinta qodobadiisa oo dhan. Qaar ka mid ah qodobada waxay u baahan yihiin sharciyo dheeraad ah, habraacyo, hay’ado iyo go’aanno siyaasadeed si ay si dhab ah ugu shaqeeyaan.
Arrintan ayaa ah meesha ay ka dhalanayso su’aasha shacabka: haddii dastuurka la ansixiyey, maxaa weli u muuqda in magacaabista iyo maamulka hay’adaha dowladda ay socdaan iyadoo aan si buuxda loo arkin hirgelinta qodobada cusub?
14-kii Oktoobar 2026, Golaha Wasiirrada Soomaaliya ayaa ansixiyey qaraar ku saabsan hirgelinta dastuurka dib loo eegay, waxaana la magacaabay guddi wasaaradeed oo loo xilsaaray diyaarinta sharci qeexaya qaab-dhismeedka dowladda, tirada wasiirrada iyo waajibaadka hay’adaha dowladda.
Sida uu sheegay Xafiiska Ra’iisul Wasaaraha, guddiga waxaa la siiyey muddo laba bilood ah si uu u diyaariyo hindise-sharciyeedka. Ra’iisul Wasaare Xamse Cabdi Barre ayaa sheegay in dastuurku dhaqan-gal yahay, balse hirgelintiisu ay marxalado kala duwan mari doonto.
Wasiirka Cadaaladda iyo Arrimaha Dastuurka, Xasan Macallin Maxamuud, ayaa sidoo kale sheegay in hirgelinta dastuurka ay u baahan karto waqti dheer, maadaama qodobadiisu ay isku xiran yihiin, qaarna ay ku xiran yihiin sharciyo iyo hay’ado cusub. Warbixin la daabacay 14-kii Oktoobar ayaa sheegtay in qaar ka mid ah tallaabooyinka lagu fulin karo lix bilood gudahood, halka kuwo kalena ay qaadan karaan ilaa shan sano.
Tani waxay muujinaysaa in dowladda ay dastuurka u aragto mid dhaqan-gal ah, laakiin ay weli socoto diyaarinta nidaamyada lagu dhaqan-gelinayo.
Magacaabista mas’uuliyiinta dowladda waa mid ka mid ah arrimaha ay dadku ku xiraan dhaqan-gelinta dastuurka. Hase yeeshee, magacaabis kasta si toos ah ugama dhigna in dastuurka la hareer maray ama aan la dhaqan-gelin.
Waxaa muhiim ah in la kala saaro laba arrimood: magacaabis lagu sameeyey awood sharci oo dastuurku siiyey hay’ad ama mas’uul, iyo magacaabis u baahan habraac ama sharci cusub oo aan weli la dhammaystirin.
Dastuurku wuxuu qeexayaa awoodaha Madaxweynaha, Ra’iisul Wasaaraha, Golaha Wasiirrada, Baarlamaanka iyo hay’adaha kale. Haddii sharciyada lagu faahfaahinayo awoodahaas aan weli la diyaarin, waxaa dhici karta in hay’adaha qaarkood ay sii adeegsadaan sharciyo iyo habraacyo hore, taasoo dhalin karta su’aalo ku saabsan sida nidaamka cusub loogu wareegayo.
Sidaas darteed, shacabka iyo siyaasiyiintu waxay xaq u leeyihiin inay weydiiyaan dowladda: qodobkee ayaa hadda la dhaqan-geliyey, qodobkee ayaa sugaya sharci, maxaase jadwal loo dejiyey?
Dastuurka cusub ma helin taageero siyaasadeed oo loo dhan yahay. Puntland, Jubaland iyo qaar ka mid ah siyaasiyiinta mucaaradka ayaa diiday wax-ka-beddellada, iyagoo ku doodaya in aan si ku filan loogu wada heshiin habka loo maray iyo natiijada ka dhalatay.
Khilaafka ayaa si gaar ah u taabanaya awood-qaybsiga dowladda federaalka iyo dowlad-goboleedyada, nidaamka doorashooyinka iyo muddada xil-haynta hay’adaha dowladda. Warbixin ay daabacday International IDEA ayaa tilmaantay in inkastoo wax-ka-beddellada la ansixiyey, haddana muranka ku saabsan sharciyaddooda iyo aqbalaaddooda siyaasadeed uu weli taagan yahay.
Arrintani waxay abuureysaa xaalad ay dowladda federaalku sheeganayso in dastuurku dhaqan-gal yahay, halka dhinacyo kale ay weli ku adkeysanayaan in dastuurkii ku-meelgaarka ahaa ee 2012 uu yahay saldhigga sharci ee ay aqoonsan yihiin.
Khilaafkan ayaa adkeyn kara hirgelinta dastuurka, maadaama nidaamka federaalka u baahan yahay wada-shaqeyn u dhexeysa dowladda dhexe iyo dowlad-goboleedyada.
Qodobada dastuurka ee la xiriira doorashooyinka iyo muddada xil-haynta ayaa ka mid ah kuwa ugu muranka badan. Wax-ka-beddellada la ansixiyey ayaa kordhiyey muddada xil-haynta Madaxweynaha iyo Baarlamaanka Federaalka, taasoo dhalisay dhaleeceyn mucaaradku ka muujiyey in go’aankaasi uu saameyn ku yeelanayo jadwalka doorashooyinka.
Warbixin ay daabacday Golaha Ammaanka ee Qaramada Midoobay ayaa sheegtay in wax-ka-beddellada dastuurka ay sii xoojiyeen muranka siyaasadeed, iyadoo dhinacyada mucaaradka ahi ay ka digeen in khilaafka sharciyadda iyo muddada xil-hayntu uu sii kala fogeyn karo siyaasiyiinta dalka.
Tani waxay muujinaysaa in hirgelinta dastuurku aysan ku koobnayn in la saxiixo ama lagu daabaco bogga dowladda. Waxaa sidoo kale loo baahan yahay heshiis siyaasadeed oo ku saabsan sida qodobadaas loogu dhaqmi doono, gaar ahaan marka ay taabanayaan doorashooyinka iyo awoodaha hay’adaha.
Dowladda Federaalka waxaa laga doonayaa inay shacabka si cad ugu sheegto qorshaha hirgelinta dastuurka. Qorshahaas waa inuu qeexaa qodobada la dhaqan-geliyey, kuwa u baahan sharciyo dheeraad ah iyo waqtiyada la filayo in lagu dhammeystiro.
Waxaa sidoo kale muhiim ah in la caddeeyo saldhigga sharci ee magacaabista mas’uuliyiinta, lana muujiyo sida go’aannada dowladda ay ula jaanqaadayaan dastuurka cusub.
Dhinaca kale, dowlad-goboleedyada iyo mucaaradka waxaa looga baahan yahay inay ka qeyb qaataan doodda ku saabsan hirgelinta, si khilaafka siyaasadeed uusan u noqon caqabad joogto ah oo hortaagan dhismaha hay’adaha iyo nidaamka dowladnimo.
Dastuurka Soomaaliya waxaa la ansixiyey wax-ka-beddelladiisa ugu dambeeyey, waxaana Madaxweynaha uu saxiixay bishii Maarso 2026. Dowladda ayaa sheegtay in dastuurku dhaqan-gal yahay, isla markaana hirgelintiisu ay marxalado ku socoto.
Hase yeeshee, waxaa weli taagan hawlo ay ka mid yihiin diyaarinta sharciyada lagu fulinayo qodobada dastuurka, dhismaha ama habeynta hay’adaha, iyo xal u helidda khilaafka siyaasadeed ee ka dhashay wax-ka-beddellada.
