Dowladda Turkiga ayaa wada qorshe ballaaran oo ay Soomaaliya kaga dhisayso xarun laga diro gantaallada iyo dayax-gacmeedyada hawada sare, taas oo laga hirgelinayo deegaanka Warsheekh ee gobolka Shabeellaha Dhexe, qiyaastii 70 kiiloomitir waqooyi ka xiga magaalada Muqdisho.
Mashruucan ayaa qayb ka ah qorshaha Turkiga ee ku aaddan inuu yeesho awood madax-bannaan oo uu dayax-gacmeedyadiisa ugu diro hawada sare, isaga oo yareynaya ku tiirsanaanta xarumaha iyo shirkadaha dalalka kale.
Madaxweynaha Turkiga, Recep Tayyip Erdoğan, ayaa dhammaadkii sannadkii 2025 shaaciyey qorshaha xaruntan, halka Wasiirka Warshadaha iyo Tiknoolajiyadda Turkiga, Mehmet Fatih Kacır, uu faahfaahin ka bixiyey muhiimadda ay Soomaaliya u leedahay mashruuca.
Sababta ugu weyn ee Soomaaliya loogu doortay xaruntan ayaa la xiriirta halka ay kaga taallo dhulka, gaar ahaan u dhowaanshaheeda dhulbaraha iyo xeebta Badweynta Hindiya.
Dhulbaraha, wareegga dhulku wuxuu gaaraa xawaare aad u sarreeya. Gantaallada loo diro jihada ku habboon waxay ka faa’iidaysan karaan xawaarahaas, taas oo ka caawin karta inay shidaal yar ku gaaraan hawada sare ama ay qaadaan qalab ka culus midka laga diri karo goobo kale.
Sidoo kale, xeebta Soomaaliya waxay Turkiga siinaysaa fursad uu gantaallada ugu diro dhinaca Badweynta Hindiya, taas oo fududayn karta in qaybaha gantaallada ka hara hawlgalka ay ku dhacaan badda halkii ay ka geli lahaayeen dhul ay dadku deggan yihiin.
Wasiirka Mehmet Fatih Kacır ayaa sheegay in daraasado farsamo iyo kuwo dhaqaale oo la sameeyey ay Soomaaliya ka dhigeen goobta ugu habboon ee xarunta laga hirgelin karo.
Turkiga ayaa sannadihii u dambeeyey maalgelin xooggan geliyey horumarinta tiknoolajiyadda hawada sare, isaga oo sameeyey dayax-gacmeedyo isgaarsiineed iyo kuwo sahmiya dhulka.
Hase yeeshee, samaynta dayax-gacmeed iyo awoodda lagu diro hawada sare waa laba arrimood oo kala duwan. Dal ayaa yeelan kara awood uu ku farsameeyo dayax-gacmeed casri ah, balse haddana wuxuu ku khasbanaan karaa inuu isticmaalo gantaallo iyo xarumo ay leeyihiin dalal kale si qalabkaas hawada sare loogu diro.
Xarunta Warsheekh ayaa Turkiga u noqon karta fursad uu ku buuxiyo baahidaas, isaga oo dhisanaya goob uu ka hawlgalo, ku tijaabiyo nidaamyadiisa, kuna diro dayax-gacmeedyada uu gudaha dalkiisa ku farsameeyo.
Haddii mashruucu hirgalo, Soomaaliya waxay noqon kartaa mid ka mid ah dalalka Afrika ee martigeliya xarun weyn oo laga diro gantaallada hawada sare.
Tani waxay dalka siin kartaa meel cusub oo uu kaga qaybqaato horumarka sayniska iyo tiknoolajiyadda caalamka. Safaaradda Turkiga ee Soomaaliya ayaa hore u sheegtay in la qorsheynayo in Soomaaliya ay sannadka 2027 hawada sare u dirto dayax-gacmeedkeedii ugu horreeyey, iyadoo mashruuca lagu fulinayo iskaashiga labada dal.
Haddii qorshahaasi waqtigiisa ku qabsoomo, wuxuu noqon karaa tallaabo taariikhi ah oo Soomaaliya u furaysa ka qaybgalka hawlaha hawada sare. Si kastaba, in xarun laga hirgeliyo dalka macnaheedu ma aha in Soomaaliya durba yeelatay dhammaan tiknoolajiyadda iyo awoodda ay keligeed ugu diri karto gantaallo hawada sare.
Inkasta oo Turkigu leeyahay dano waaweyn oo la xiriira horumarinta barnaamijkiisa hawada sare, Soomaaliya waxay mashruucan ka heli kartaa fursado dhaqaale, shaqo abuur iyo aqoon tiknoolajiyadeed.
Dhismaha iyo hawlgalka xarunta waxay abuuri karaan shaqooyin ay ka faa’iidaystaan dadka Soomaaliyeed, gaar ahaan dhalinyarada ku nool gobolka Shabeellaha Dhexe iyo deegaannada ku dhow. Sidoo kale, ardayda iyo dhalinyarada Soomaaliyeed waxay heli karaan fursado ay ku bartaan injineernimada, cilmiga hawada sare, kombiyuutarrada iyo farsamooyinka dayactirka qalabka casriga ah.
Haddii xarunta loo adeegsado adeegyo ganacsi oo ay ka faa’iidaystaan dalal iyo shirkado kale, Soomaaliya waxay heli kartaa dakhli ka yimaada heshiisyada iyo adeegyada xarunta. Iskaashiga Turkiga wuxuu sidoo kale fursad siin karaa jaamacadaha Soomaaliyeed inay xiriir la yeeshaan hay’adaha cilmi-baarista iyo xarumaha tiknoolajiyadda ee Turkiga.
Hase yeeshee, faa’iidooyinkaas ma noqonayaan kuwo si toos ah u hirgala haddii aan la helin qorshe cad oo qeexaya sida dadka Soomaaliyeed uga qaybqaadanayaan mashruuca.
Mid ka mid ah arrimaha ugu muhiimsan ee mashruucan ku xeeran waa faahfaahinta heshiiska ay Soomaaliya iyo Turkigu ka gaareen dhismaha xarunta.
Wasiirka Warshadaha iyo Tiknoolajiyadda Turkiga ayaa sheegay in dhulka xarunta laga dhisayo loo qoondeeyey Turkiga iyadoo lagu salaynayo heshiiska iskaashiga labada dal. Hase yeeshee, warbixinno la daabacay ayaa tilmaamay in faahfaahinta heshiiska, muddada isticmaalka dhulka iyo qaabka loo qaybsanayo dakhliga aan weli si buuxda loo shaacin.
Arrintani waxay dhalinaysaa su’aalo muhiim ah oo ay tahay in dowladda Soomaaliya ka jawaabto, sida muddada uu Turkigu adeegsan doono dhulka, saamiga dakhliga Soomaaliya ka heli doonto, tirada shaqaalaha Soomaaliyeed ee xarunta ka shaqayn doona iyo cidda yeelanaysa awoodda go’aaminta hawlgallada.
Waxaa sidoo kale muhiim ah in la caddeeyo cidda masuuliyadda qaadaysa haddii shil ka dhaco goobta ama waxyeello soo gaarto deegaanka iyo dadka ku nool deegaannada u dhow.
Su’aalahani waxay muhiim u yihiin in mashruucu noqdo iskaashi labada dhinacba ka faa’iidaystaan, halkii Soomaaliya ay ku ekaan lahayd oo keliya martigelinta xarunta.
Arrin kale oo xiiso iyo walaac dhalisay ayaa ah wararka sheegaya in xarunta Warsheekh aysan ku koobnaan doonin dirista dayax-gacmeedyada, balse ay suuragal tahay in loo adeegsado tijaabinta gantaallada milatariga.
Warbixin ay wargeyska Faransiiska ee Le Monde daabacday bishii Luulyo 2026 ayaa sheegtay in xarunta laga dhisayo Soomaaliya ay yeelan karto laba ujeeddo oo isugu jira hawlgallada hawada sare iyo tijaabinta gantaallada riddada dheer.
Hase yeeshee, dowladda Turkiga si rasmi ah uma shaacin faahfaahin dhammaystiran oo ku saabsan noocyada gantaallada laga yaabo in lagu tijaabiyo xarunta, halka dowladda Soomaaliya ay tahay inay caddeyso waxa heshiisku oggol yahay iyo waxa aan ku jirin.
Waa muhiim in la kala saaro wararka warbaahinta iyo xogta ay labada dowladood si rasmi ah u xaqiijiyeen. Sidaas darteed, isticmaalka milatari ee xarunta waa arrin u baahan faahfaahin dheeraad ah, mana habboona in wararka ku saabsan loo qaato xaqiiqo rasmi ah oo dhammaanteed la xaqiijiyey.
Dhismaha xarun laga diro gantaallada hawada sare wuxuu u baahan yahay ilaalin iyo nidaam amni oo heer sare ah.
Warsheekh waxay ku taallaa gobolka Shabeellaha Dhexe, oo ka mid ah deegaannada ay Soomaaliya muddo dheer ka jireen caqabado amni. Sidaas darteed, ilaalinta xarunta iyo waddooyinka soo gala waxay noqon karaan arrin muhiim u ah hawlgalkeeda.
Haddii xarunta loo adeegsado hawlgallo joogto ah, waxaa loo baahan doonaa iskaashi amni oo u dhexeeya Soomaaliya iyo Turkiga, shaqaale tababaran iyo qorshe lagu ilaalinayo dadka deegaanka.
Sidoo kale, haddii ay jiri doonaan tijaabooyin gantaallo, waa in si cad loo qeexaa goobaha ammaanka, waqtiga hawlgallada iyo sida looga hortagayo khataraha ka dhalan kara qaybaha gantaallada oo ku dhaca badda ama dhulka.
Dadka ku nool Warsheekh iyo deegaannada ku dhow waxay leeyihiin dano toos ah oo la xiriira dhulka iyo xeebaha mashruucu ka hirgalayo.
Qaar badan oo ka mid ah dadka deegaanka waxay noloshoodu ku tiirsan tahay kalluumeysiga, xoolaha iyo ganacsiyada yaryar. Sidaas darteed, waa muhiim in la caddeeyo sida dhismaha xaruntu u saameyn karo nolol-maalmeedkooda.
Haddii hawlgallada gantaalladu keenaan in qaybo ka mid ah xeebaha ama badda si ku-meel-gaar ah loo xiro, waa in dadka deegaanka loo sheego sababta, muddada iyo saameynta ay arrintaasi yeelan karto.
Sidoo kale, waa in la sameeyo qiimeyn deegaan oo lagu ogaanayo saameynta dhismaha iyo hawlgallada xaruntu ku yeelan karaan badda, xeebaha iyo khayraadka dabiiciga ah.
Mashruuca xarunta hawada sare wuxuu qayb ka yahay xiriirka sii xoogaysanaya ee Soomaaliya iyo Turkiga, kaas oo dhinacyo badan leh.
Turkiga ayaa Soomaaliya ka taageera dhinacyada amniga, waxbarashada, caafimaadka, dhismaha kaabayaasha dhaqaalaha iyo tababarka ciidamada. Labada dal ayaa sidoo kale yeeshay iskaashi la xiriira difaaca, tamarta iyo sahminta kheyraadka badda.
Xarunta Warsheekh waxay iskaashigaas u horseedi kartaa marxalad cusub oo ku saabsan tiknoolajiyadda iyo cilmi-baarista, iyadoo Soomaaliya ay heli karto fursad ay kaga gudubto kaalinta ay ku lahayd mashaariicda dhaqaalaha iyo gargaarka oo keliya.
Dhanka Turkiga, Soomaaliya waxay u noqon kartaa goob muhiim ah oo uu ka hirgeliyo qorshihiisa hawada sare, taas oo siin karta awood uu kaga dhex muuqdo dalalka leh xarumaha madax-bannaan ee gantaallada hawada sare laga diro.
