Mustaqbalka dhaqaalaha Soomaaliya ayaa wajahaya caqabado waaweyn, iyadoo hoos u dhaca deeqaha dibadda, kororka kharashaadka dowladda iyo baahida loo qabo maalgelin cusub ay sare u qaadeen cadaadiska saaran miisaaniyadda dalka. Bangiga Adduunka ayaa warbixin cusub ku sheegay in Soomaaliya ay u baahan tahay inay si weyn u kordhiso dakhliga gudaha, si ay u maalgeliso adeegyada dowladda, una yareyso ku tiirsanaanta taageerada caalamiga ah.
Warbixinta cusub ee Bangiga Adduunka ee ku saabsan dib-u-eegista maaliyadda dowladda Soomaaliya ayaa muujinaysa in dalku horumar ka sameeyay dib-u-dhiska hay’adaha maaliyadeed, balse dakhliga gudaha uu weli aad uga hooseeyo baahida dhaqaale ee dalka.
Bangiga Adduunka ayaa sidoo kale ka digay in hoos u dhaca kaalmada dibadda uu adkeyn karo awoodda dowladda ee bixinta adeegyada aasaasiga ah, haddii aan la helin ilo dakhli oo joogto ah iyo hannaan maaliyadeed oo waara.
Soomaaliya ayaa sannadihii u dambeeyay dadaal ugu jirtay dib-u-dhiska nidaamka maaliyadeed, iyadoo horumar laga sameeyay canshuuraha, maamulka miisaaniyadda iyo xiriirka hay’adaha maaliyadeed ee caalamiga ah.
Bangiga Adduunka ayaa sheegay in dakhliga gudaha Soomaaliya uu gaaray qiyaastii 6.3% wax-soo-saarka guud ee dalka (GDP) sannadkii 2025, marka loo eego 6.2% sannadkii 2024.
Heerkaas ayaa weli aad uga hooseeya celceliska dalalka kale ee la midka ah Soomaaliya, kuwaas oo dakhliga dowladda uu gaaro qiyaastii 15 ilaa 17% GDP-ga.
Tani waxay muujinaysaa in dowladda Soomaaliya ay weli ku adag tahay inay hesho dakhli ku filan oo ay ku bixiso mushaharka shaqaalaha, amniga, waxbarashada, caafimaadka iyo adeegyada kale ee bulshada.
Bangiga Adduunka ayaa ku baaqay in la ballaariyo saldhigga canshuuraha, la casriyeeyo maamulka canshuuraha, lana xoojiyo nidaamyada dijitaalka ah ee lagu ururiyo dakhliga dowladda.
Dhaqaalaha Soomaaliya ayaa sidoo kale wajahaya gaabis ku yimid kobociisa, taas oo saamayn ku yeelan karta ganacsiga, shaqo-abuurka iyo nolosha dadka shacabka ah.
Bangiga Adduunka ayaa saadaaliyay in koboca dhaqaalaha Soomaaliya uu hoos ugu dhici karo 2.5% sannadka 2026, kaddib markii uu gaaray 3.1% sannadkii 2025. Hoos u dhacaas ayaa lala xiriiriyay yaraanshaha kaalmada dibadda, abaaraha iyo kororka qiimaha maciishadda.
Haddii xaaladdan ay sii socoto, waxaa dhici karta in dhaqaalaha dalka uu si tartiib ah u kobco, iyadoo aan kobocaasi si weyn u dareemin dadka danyarta ah.
Sidoo kale, ganacsiyada yaryar iyo kuwa dhexe ayaa la kulmi kara caqabado la xiriira awoodda wax iibsiga ee shacabka, maadaama qiimaha cuntada, shidaalka iyo gaadiidka uu saamayn ku leeyahay kharashaadka nolosha.
Soomaaliya ayaa weli si weyn ugu tiirsan badeecadaha dibadda laga keeno, taas oo ka dhigaysa dhaqaalaha dalka mid u nugul isbeddellada ka dhaca suuqyada caalamka.
Deyn dibadeed oo shuruudaheedu ka duwanaan karaan kuwii hore
Mid ka mid ah arrimaha ugu muhiimsan ee saamayn kara mustaqbalka dhaqaalaha Soomaaliya ayaa ah isbeddelka ku iman kara maalgelinta dibadda.
Soomaaliya ayaa sannadkii 2023 gaartay heerkii dhammaadka barnaamijka deyn-cafinta dalalka saboolka ah ee deymaha badan leh (HIPC), taas oo horseeday in la dhimo deyntii hore ee dalka saarnayd.
Hase yeeshee, deyn-cafintaasi macnaheedu ma aha in Soomaaliya aysan mar dambe deyn qaadan karin ama aysan u baahnayn maalgelin dibadeed.
Warbixin ay soo saareen hay’adaha maaliyadeed ee caalamiga ah ayaa muujinaysa in maalgelinta Soomaaliya ay mustaqbalka si tartiib ah uga wareegi karto deeqaha oo aan dib loo bixin, una gudbi karto deymo leh shuruudo fudud, balse ay waajib tahay in dib loo bixiyo.
Sida ku cad qiimeyn ay sameeyeen Bangiga Adduunka iyo IMF, Soomaaliya waxay weli heli kartaa maalgelin deeq ah oo hoos timaadda barnaamijka IDA ilaa Juun 2028, iyadoo ku xiran dib-u-eegisyo sannadle ah. Wixii ka dambeeya muddadaas, waxaa la filayaa in maalgelinta qaar ay isu beddesho deymo shuruudo fudud leh.
Arrintan ayaa ka dhigan in dowladda Soomaaliya ay u baahan tahay inay si taxaddar leh u qorsheyso deymaha cusub, si aysan mustaqbalka ugu adkaan bixinta deymaha iyo adeegyada bulshada.
Deymaha dibadda ayaa noqon kara fursad lagu maalgeliyo waddooyinka, dekedaha, korontada iyo adeegyada kale ee horumarinta, balse haddii aan si wanaagsan loo maamulin waxay mustaqbalka noqon karaan culays dhaqaale.
Haddii dakhliga dowladda uu sii ahaado mid hooseeya, halka kaalmada dibadda ay sii yaraanayso, waxaa dhici karta in dowladda ay la kulanto caqabado ku saabsan maalgelinta adeegyada bulshada.
Waxbarashada, caafimaadka, biyaha, amniga iyo adeegyada kale ee muhiimka ah ayaa noqon kara meelaha ugu badan ee cadaadiska maaliyadeed laga dareemo.
Dadka shacabka ah ayaa sidoo kale la kulmi kara saameyn dadban oo ka dhalata canshuuro dheeraad ah, haddii dowladda ay isku daydo inay kordhiso dakhliga gudaha.
Si kastaba ha ahaatee, canshuuraha oo la kordhiyo keliya ma noqon karaan xal waara, haddii aan la hagaajin adeegyada dowladda, lana xaqiijin in lacagta laga ururiyo shacabka si hufan loo isticmaalo.
Bangiga Adduunka ayaa ku nuuxnuuxsaday in Soomaaliya ay u baahan tahay inay isku darto kordhinta dakhliga, hagaajinta kharashaadka dowladda iyo xoojinta isla-xisaabtanka maaliyadeed.
Shaqo la’aanta ayaa weli ka mid ah caqabadaha ugu waaweyn ee dhaqaalaha Soomaaliya,Sida uu Bangiga Adduunka sheegay, ku dhowaad 500,000 oo qof ayaa sannad kasta ku soo biira suuqa shaqada Soomaaliya, halka shaqooyinka cusub ee la abuuro ay gaarayaan qiyaastii 80,000 oo keliya.
Farqigaas ayaa muujinaya in koboca dhaqaalaha uusan weli awood u lahayn inuu daboolo baahida shaqo ee bulshada, gaar ahaan dhalinyarada.
Mustaqbalka dhaqaalaha Soomaaliya ayaa sidaas darteed si weyn ugu xirnaan doona awoodda dalka ee abuurista shaqooyin cusub, kobcinta ganacsiyada gaarka loo leeyahay iyo kordhinta wax-soo-saarka gudaha.
Haddii dowladda ay awooddo inay dhiirrigeliso maalgashiga gudaha iyo kan dibadda, waxaa dhici karta in la helo shaqooyin cusub oo ka baxsan ganacsiga yar-yar iyo shaqooyinka ku tiirsan deeqaha caalamiga ah.
Inkasta oo ay jiraan caqabado dhaqaale, Soomaaliya waxay leedahay fursado waaweyn oo ay mustaqbalka uga faa’iideysan karto koboca dhaqaalaha.
Beeraha, xoolaha, kalluumeysiga, dekedaha, tamarta iyo ganacsiga dijitaalka ah ayaa noqon kara meelaha ugu muhiimsan ee dhaqaalaha dalka lagu kobcin karo.
Sidoo kale, ku biirista Soomaaliya ee Ururka Bulshada Bariga Afrika (EAC) ayaa abuuri karta fursado ganacsi oo cusub, haddii dalka uu horumariyo wax-soo-saarkiisa gudaha, lana xoojiyo isku xirka suuqyada gobolka.
Bangiga Adduunka ayaa sheegay in haddii la hirgeliyo dib-u-habeyn maaliyadeed oo xooggan, Soomaaliya ay awoodi karto inay kordhiso dakhliga gudaha, abuurto shaqooyin cusub, isla markaana yareyso saboolnimada.
Warbixintiisa cusub ayaa tilmaamaysa in dib-u-habeynta maaliyadda dowladda ay suuragelin karto in dakhliga gudaha uu kordho ilaa lix dhibcood oo GDP ah, marka loo eego xaaladda aan dib-u-habeynta la sameyn.
Dhinaca koowaad, haddii kaalmada dibadda ay sii yaraato, dakhliga gudaha uu hooseeyo, isla markaana deymaha cusub aan si taxaddar leh loo maamulin, waxaa dhici karta in dhaqaalaha dalka uu galo xaalad cadaadis maaliyadeed oo sii xoogeysanaysa.
Dhinaca labaad, haddii dowladda ay kordhiso dakhliga gudaha, hagaajiso maamulka maaliyadda, xoojiso amniga, isla markaana maalgeliso wax-soo-saarka gudaha, waxaa dhici karta in Soomaaliya ay gaarto koboc dhaqaale oo waara.
Arrinta ugu muhiimsan ayaa ah in dowladda Soomaaliya ay ka faa’iideysato fursadda ay haysato, iyadoo ka fogaanaysa ku tiirsanaanta deeqaha iyo deymaha dibadda oo keliya.
Deymaha cusub ma aha inay noqdaan dhibaato haddii si wanaagsan loo maamulo, balse waxay noqon karaan culays haddii aan la helin dakhli lagu bixiyo, isla markaana aan lagu maalgelin mashaariic wax-soo-saar leh.
