Madaxweynihii hore ee Soomaaliya, Sheekh Shariif Sheekh Axmed, ayaa si adag u dhaliilay siyaasadda arrimaha dibadda ee dowladda uu hoggaamiyo Xasan Sheekh Maxamuud, isagoo sheegay in diblomaasiyadda Soomaaliya ay u baahan tahay in lagu saleeyo dano qaran oo cad, halkii ay dalka ku lug gelin lahayd khilaafaadka u dhexeeya dowlado iyo dhinacyo iska soo horjeeda.
Sheekh Shariif ayaa sheegay in ay ceeb ku tahay diblomaasiyadda Soomaaliya in Xasan Sheekh uu maalin ka dego Addis Ababa, halka maalinta xigtana uu u safro Qaahira, isaga oo tilmaamay in labada caasimadood ay leeyihiin dano iyo mowqifyo isdiidan oo ku saabsan arrimo dhowr ah oo gobolka ka jira.
“Diblomaasiyadda Soomaalida ceeb ayay ku tahay in Xasan Sheekh uu ka dago Addis Ababa, maalinta ku xigtana Qaahira,” ayuu yiri Sheekh Shariif.
Hadalkan ayaa kusoo beegmaya xilli Soomaaliya ay si weyn uga dhex muuqato isbeddellada siyaasadeed iyo kuwa diblomaasiyadeed ee ka socda Geeska Afrika, iyadoo dowladda federaalkuna ay xiriirro dhow la leedahay dalal badan oo gobolka iyo Bariga Dhexe ah.
Sheekh Shariif ayaa sheegay in Soomaaliya ay khatar ugu jirto inay lumiso danaheeda haddii ay isku daydo inay dhex gasho ama raacdo dowlado iyo kooxo dano iska soo horjeeda leh.
Madaxweynihii hore wuxuu ku adkeystay in siyaasadda arrimaha dibadda Soomaaliya lagu saleeyo dan-wadaag, maslaxad-wadaag, deris-wanaag iyo is-ixtiraam.
“Ma rabno in mashaakilka dowladaha iyo kooxaha u dhexeeya aan dhex galno ama ku dhex milanno,” ayuu yiri.
Hadalkiisa ayaa muujinaya aragti ah in Soomaaliya ay u baahan tahay siyaasad arrimo dibadeed oo madax-bannaan, taas oo xiriir wanaagsan la yeelan karta dhinacyada kala duwan, balse aan dalka ka dhigin qayb ka mid ah khilaafaadka iyo loollanka quwadaha gobolka.
Soomaaliya waxay ku taallaa meel istaraatiiji ah oo isku xirta Geeska Afrika, Badda Cas iyo Badweynta Hindiya, taas oo ka dhigaysa dalka meel ay dano kala duwan ku tartamaan. Sidaas darteed, siyaasadda Muqdisho ee xiriirka dalalka gobolka waxay mar walba leedahay saameyn ka baxsan xuduudaha Soomaaliya.
Addis Ababa iyo Qaahira oo ku kala aragti duwan arrimo gobolka ah
Hadallada Sheekh Shariif waxay si gaar ah u taabanayaan xiriirka Soomaaliya la leedahay Itoobiya iyo Masar.
Labada dal ayaa muddo dheer isku khilaafsanaa arrimo ay ka mid yihiin Wabiga Nile iyo Biyo-xireenka Renaissance-ka Itoobiya, halka Soomaaliya ay labadaba la leedahay xiriir siyaasadeed iyo diblomaasiyadeed.
Xiriirka Soomaaliya iyo Itoobiya ayaa sidoo kale soo maray marxalado adag kadib heshiiskii is-afgaradka ahaa ee Itoobiya iyo Somaliland ay kala saxiixdeen Janaayo 2024. Dowladda Soomaaliya waxay heshiiskaas u aragtay xadgudub ka dhan ah madax-bannaanideeda iyo midnimadeeda dhuleed.
Masar ayaa dhankeeda si cad u muujisay taageerada ay u hayso madax-bannaanida iyo midnimada dhuleed ee Soomaaliya, waxaana labada dowladood ay xoojiyeen xiriirkooda amni iyo siyaasadeed.
Sidaas darteed, Soomaaliya waxay ku dhex jirtaa xaalad ay dhinacyo kala duwan oo gobolka ahi leeyihiin dano isdiidan.
Dowladda Xasan Sheekh ayaa muddooyinkii dambe xoogga saartay ballaarinta xiriirka Soomaaliya ay la leedahay dalalka gobolka iyo kuwa caalamka.
Dowladdu waxay ku dooddaa in siyaasaddeeda arrimaha dibadda ay ku dhisan tahay ilaalinta madax-bannaanida Soomaaliya, danaha qaranka iyo raadinta taageero caalami ah oo Soomaaliya ka caawisa amniga, dhaqaalaha iyo dib-u-dhiska hay’adaha dowladda.
Taageerayaasha siyaasadda dowladda waxay aaminsan yihiin in Soomaaliya aysan awoodin inay go’doomiso xiriirkeeda dibadda, maadaama amniga iyo dhaqaalaha dalka ay si weyn ugu xiran yihiin iskaashiga dalalka kale.
Dhinaca kale, mucaaradka dowladda ayaa qaba in xiriirro badan oo dibadeed aysan macnaheedu ahayn in dhammaan dhinacyada Soomaaliya dan u ah yihiin, waxayna ku baaqayaan in xiriir kasta lagu qiimeeyo waxa uu Soomaaliya ka helayso.
Sheekh Shariif ayaa sidoo kale ka hadlay xaaladda siyaasadeed ee gudaha Soomaaliya, isaga oo sheegay in xalka dhibaatooyinka dalka uusan ka imaan doonin dibadda.
Wuxuu ku baaqay in Soomaalidu ay iyagu wada hadlaan oo ay xal u raadiyaan khilaafaadka siyaasadeed ee dalka ka jira.
Madaxweynihii hore ayaa xusay in Soomaaliya ay hore u soo martay xaalado ka adag kuwa maanta jira, balse ay Soomaalidu mar walba ugu dambeyn garwaaqsan jireen muhiimadda ay leedahay in la fariisto oo wada hadal la yeesho.
Aragtidan ayaa si gaar ah muhiim ugu ah xaaladda siyaasadeed ee Soomaaliya, oo muddooyinkii dambe uu ka jiray khilaaf u dhexeeya dowladda federaalka iyo qaar ka mid ah siyaasiyiinta mucaaradka iyo dowlad-goboleedyada.
Sheekh Shariif ayaa sidoo kale ku celiyay muhiimadda ay leedahay in Soomaaliya yeelato nidaam siyaasadeed oo awoodda si nabad ah loogu kala wareego.
Wuxuu tilmaamay in dhaqanka siyaasadeed ee Soomaaliya uu yahay in muddo cayiman kadib la isugu yimaado doorasho, kadibna awoodda si nabad ah loogu kala wareego.
Hadalkan ayaa ku soo beegmaya xilli muran weyn uu ka taagan yahay hannaanka doorashada iyo nooca nidaamka siyaasadeed ee Soomaaliya mustaqbalka.
Dowladda federaalka ayaa doonaysa in dalka loo gudbiyo nidaam doorasho oo toos ah, halka mucaarad iyo siyaasiyiin kale ay dhaliil ka qabaan habka loo wado geeddi-socodka siyaasadeed iyo dastuurka.
Sheekh Shariif ayaa hadalkiisa ku soo qaaday eedeymo culus oo uu sheegay inay ka mid yihiin dhibaatooyinka hortaagan in la gaaro tanaasul siyaasadeed.
Wuxuu sheegay in aysan suuragal ahayn in la gaaro heshiis haddii ay jiraan dad doonaya inay xilka sii joogaan iyagoo adeegsanaya, sida uu hadalka u dhigay, “dulmi, eed la’aan, tuuganimo, khiyaano iyo dhiig daadis.”
Eedeymahan ayaa ah kuwo siyaasadeed oo uu madaxweynihii hore u jeediyay dowladda, mana aha dhammaantood eedeymo maxkamad si rasmi ah u xaqiijisay.
Si kastaba ha ahaatee, hadalku wuxuu muujinayaa heerka uu gaarsiisan yahay khilaafka siyaasadeed ee u dhexeeya dowladda iyo mucaaradka.
Labada arrimood ee Sheekh Shariif ka hadlay, siyaasadda gudaha iyo siyaasadda arrimaha dibadda, waxay si weyn isugu xiran yihiin.
Dowlad haddii ay gudaha ka haysato khilaaf siyaasadeed oo xooggan, waxaa adkaan karta inay yeelato mowqif ay dhammaan dhinacyada Soomaalidu isku raacsan yihiin marka ay timaaddo siyaasadda arrimaha dibadda.
Sidoo kale, xiriirrada dibadda mararka qaar waxay saameyn ku yeelan karaan siyaasadda gudaha, gaar ahaan marka dalal shisheeye ay xiriir la sameeyaan dhinacyo kala duwan oo siyaasadeed.
Taasi waa sababta ay qaar badan oo ka mid ah siyaasiyiinta Soomaaliyeed ugu baaqaan in arrimaha waaweyn ee qaranka laga yeesho mowqif siyaasadeed oo loo dhan yahay.
