Bilihii la soo dhaafay ayaa waxaa Geeska Afrika si weyn uga taagnaa xiisado colaadeed, iyadoo imaatinka ciidamada Masar ee Soomaaliya ay muujinayaan waxa isu bedeli kara dagaal goboleed. Xurgufta ka dhaxaysa heshiiska badda ee Itoobiya ay la gashay Somaliland iyo murankii webiga Niil ee u dhexeeyay Itoobiya iyo Masar oo muddo tobanaan sano ah socday, ayaa dhammaantood gacan ka geystay xasillooni darro ku soo korodhay gobolka.
Abiy Axmed, ra’iisul wasaaraha Itoobiya, ayaa digniin adag u diray kuwa gardarada ah: Qof kasta oo qorsheynaya inuu dalkan soo galo waa inuu “fekeraa 10 jeer” ka hor inta uusan sidaas samayn. Dhanka kale, Turkiga iyo dalalka kale ee deriska ah ayaa u xusul duubaya sidii ay u dhex dhexaadin lahaayeen, iyadoo Jabuuti ay xitaa Itoobiya u soo bandhigtay inay gacanta ku dhigto dekedda muhiimka ah ee Tadjoura, si loo yareeyo dagaalka. In kasta oo ay jiraan dadaalladaas, khatarta iskahorimaadka ballaaran ayaa sii kordhaya.
Taariikh jaban
Masar iyo Itoobiya waxay wadaagaan taariikh dheer oo murugsan. Iyaga oo ah laba ka mid ah dalalkii ugu horreeyay ee madaxbannaanida Afrika iyo xubnihii aasaasay Qaramada Midoobay 1945, xiriirkooda diblomaasiyadeed ayaa soo taxnaa tobanaan sano. Hase yeeshee, taariikhdan la wadaago waxaa ka buuxa jabo, oo ay uga sii dartay dhaqdhaqaaqyada dagaalka qabow iyo xulafada juqraafiyeed ee iska soo horjeeda.
Halka Masar ay la safatay Midowgii Soofiyeeti xilligii Camp David Accords, Itoobiya waxay la safatay Israa’iil iyo Mareykanka colaadaha Carabta iyo Israa’iil. Xudunta xafiiltankan waxa ku jira webiga Niil, oo ah marin nololeed oo lama huraan u ah labada ummadood. Xakamaynta Itoobiya ee mid ka mid ah marinnada aasaasiga ah ee webiga -iyo mashruucii biyo-xireenka ee dhowaan – waxay halis gelisay ammaanka biyaha Masar, taas oo culeys taariikhi ah ku soo kordhinaysa dhibaatada hadda jirta.
Xididdada cabsida Masar ayaa si qoto dheer u socota, laga soo bilaabo 1950-meeyadii markii ugu horreysay ee Itoobiya ay ku fikirtay inay dhisto biyo-xireen. In kasta oo ay awood u leedahay, haddana dawladihii Itoobiya ee kala dambeeyey way ka gaabsadeen mashaariicdaas, iyaga oo ka feejigan in ay kiciyaan aargoosiga Masar. Sannadihii 1970-aadkii, Masar waxay ku hanjabtay inay tallaabo milateri qaadi doonto haddii Itoobiya hore u socoto. Xataa ilaa qarnigii 21-aad, khatartu way sii jirtay, iyadoo madaxweynihii hore ee Masar, Xusni Mubaarak uu sheegay in Masar ay diyaar u tahay inay la dagaalanto biyo-xireen kasta oo cusub oo laga dhisayo webiga Niil.
Is-mari-waaga millatari ee samaynta?
Xaalada ayaa kasii dartay kadib markii ciidamada Masar la keenay Soomaaliya, tallaabadaas oo dad badan ay aaminsan yihiin inay tahay mid ay Qaahira ku doonayso inay ku xaqiijiso awooddeeda gobolka oo ay muddo dheer ka hor imanayeen danaha Itoobiya.
Xudunta iska horimaadkan ayaa ah biyo xidheenka Grand Ethiopian Renaissance Dam (GERD), oo Masar ay u aragto caqabad toos ah oo ku wajahan saamiga ay ku leedahay biyaha Niilka. Qaahira ayaa soo saartay digniino muddo sanado ah, iyadoo ku adkaysanaysa in wax kasta oo hoos u dhaca biyaha Niilka ay tahay mid aan loo dulqaadan karin. Hadda, iyadoo in ka badan 10,000 oo askari oo Masar ah ay ku sugan yihiin Soomaaliya, waxaad mooddaa Masar inay diyaar u tahay inay xoog ku taageerto hadalladeeda.
Itoobiya ayaa walaac xooggan ka muujisay joogitaanka ciidamada Masar ee Soomaaliya, gaar ahaan marka ay ku sii siqayaan xudduudaha ay wadaagaan. In kasta oo falcelinta bulshooyinka deriska ahi ay kala duwan yihiin, soo diritaanku waxa uu dhaliyay dhaleecayn baahsan, gaar ahaan gobollada ay ka jiraan shakiga ku aaddan ujeedooyinka Masar. Itobiya iyada oo u hiilinaysa waxa ugu xun, waxay ilaa hadda qaadatay mawqif taxaddar leh, iyada oo ku nuuxnuuxsatay sida ay diyaarka ugu tahay in ay difaacdo danaheeda qiimo kasta oo ay ku kacdo.
Dublamaasiyadda qarka u saaran
Iyadoo ay cirka isku sii shareereyso xiisadda, Itoobiya waxay xoojisay xiriirkeeda diblomaasiyadeed, gaar ahaan Somaliland iyo Turkiga. Turkiga ayaa u soo baxay kaalin muhiim ah oo ku saabsan xiisadda, isaga oo fududeeyay laba wareeg oo wadahadalo aan toos ahayn oo dhexmaray Soomaaliya iyo Itoobiya. Si kastaba ha ahaatee, horumar la taaban karo ayaa weli ah mid aan muuqan. Wareega saddexaad ee wada xaajoodka ayaa loo qorsheeyay bisha soo socota, laakiin iyadoo xaaladdu ay si degdeg ah u sii xumaanayso, rajada laga qabo in xal nabadeed lagu dhammeeyo ayaa u muuqata mid mugdi ah.
Jabuuti, oo ah xudunta muhiimka ah ee gobolka iyo saaxiibka soo jireenka ah ee Itoobiya, ayaa fidisay dalab wax-ka-beddeli kara ciyaarta: siinta Itoobiya madaxbannaani buuxda oo ku aaddan dekedda Tadjoura. Hantidan istiraatijiyadeed waxay Itoobiya siinaysaa beddelka dekedda Somaliland ee lagu muransan yahay, taasoo laga yaabo inay yarayso xiisadda. Haddana, in tilmaantan loo arki doono faragelin waqtigeedii ku habboonayd ama soo jeedin daahday ayaa la arki doonaa.
Gobol cidhif ah
Geeska Afrika waxa uu qarka u saaran yahay in uu ka qarxo dagaal heer gobol ah, iyada oo ay suurtogal tahay in ay la soo baxaan quwado kale oo dano gaar ah leh. Turkiga, Iran, iyo Dawladaha Khaliijka ayaa saami ku leh gobolka, waxaana ku lug lahaanshahooda ay sii adkeyn kartaa khilaafka. Intaa waxaa dheer, joogitaanka kooxaha wakiillada ah sida falaagada Al-Shabab ee Soomaaliya ama Xuutiyiinta Yemen waxay hurin karaan dagaal kale oo fowdo ah, oo sii kordhinaya khasaaraha dadka iyo dhaqaalaha.
Saameyntu ma noqon karto mid ka sareysa. Haddii dhibaatadu sii socoto aan la xakamayn, waxay halis u tahay inay noqoto mid ka mid ah meelaha ugu kacsan uguna khatarta badan Afrika. Dadka ku nool Soomaaliya, Itoobiya, Masar, iyo guud ahaan Geeska Afrika waxaa laga yaabaa inay la kulmaan cawaaqib xun. Xaaladdu waxay u baahan tahay dadaallo diblumaasiyadeed oo degdeg ah oo joogto ah oo ka yimaada jilayaasha gobolka iyo kuwa caalamiga ah si looga hortago in ay u dhaadhacdo rabshado baahsan iyo xasillooni darro.
