Oxfam, oo ah hay’ad samafal oo caalami ah, ayaa daaha ka qaaday tirokoobyo naxdin leh oo muujinaya in masiibooyinka biyaha la xiriira ay barakiciyeen ku dhawaad sideed milyan oo qof oo ku nool toban ka mid ah dalalka sida ba’an u saameeyay adduunka 2023.
Hay’adda samafalka ayaa warbixin ay soo saartay maanta oo Khamiis ah, oo ku beegan maalinta qaxootiga adduunka ku sheegtay in tiradan ay ka dhigan tahay koror aad u ballaaran oo 120% ah toban sano ka hor, taasoo muujineysa khatarta sii kordheysa ee ka dhalan karta isbeddelka cimilada.
Global Internal Internal Displacement Database waxa ay Soomaaliya, China, Filibiin, Pakistan, Kenya, Ethiopia, India, Brazil, Bangladesh, Malaysia ku sheegtay in ay yihiin wadamada ugu badan ee ay ka barakaceen fatahaado iyo abaaro. Tirada dadka ku baro kacay dalalkan ayaa kor u dhaaftay 3.5 milyan sanadkii 2013 ilaa 7.9 milyan sanadkii hore.
Isku duwaha Siyaasadda Cimilada iyo Nabadgelyada Biyaha ee Oxfam, Nuzhat Nueary, ayaa carabka ku adkeeyay cadaalad darada qotoda dheer ee dhibaatada cimilada. “Caddaalad-darrada cimiladu waa mid baahsan. Laga soo bilaabo tirada u dhimanaysa kulaylka kulul ee Bangladesh ilaa kumanaanka lagu qasbay inay ka cararaan daadadka Pakistan, waa dadka ugu nugul – iyo kuwa ugu yar ee mas’uulka ka ah dhibaatooyinka cimilada – kuwaas oo ah kuwa ugu daran, halka qani ku ah wasakheynta. waddamadu waxay sii wadaan inay wax yar ka daahdaan si ay u caawiyaan,” Nueary ayaa yidhi.
“Isbeddelka cimilada iyo cimilada El Niño waxay leeyihiin abaaro, daadad iyo duufaanno. Dhammaan masiibooyinkan waxay saameyn ku yeesheen nolosha dadka iyo hab-nololeedkooda waxaana u sii dheeraa colaado, dhaqaale xumo iyo sinnaan la’aan qoto dheer, waxay sii huriyeen gaajada. Ugu dambeyntii, dhaqdhaqaaqyo ballaaran ayaa dhigay cadaadiska lagu hayo kheyraadka biyaha kooban ee abuuraya walaaca biyaha ee dalalkan,” Nueary ayaa ku daray.
Isbeddelka cimilada awgeed, soo noqnoqda iyo xoojinta masiibooyinka biyaha la xiriira ayaa si aad ah u kordhay. Xogta Oxfam ayaa muujineysa in dhacdooyinka la diiwaan geliyey ee fatahaadaha iyo abaaraha ee tobankan dal ay sare u kaceen min 24 sanadkii 2013 ilaa 656 sanadkii 2023. Soomaaliya waxay la kulantay 223 daadad ama abaaro ah sanadkii hore, koror aad u weyn marka loo eego labo kaliya sanadkii 2013. Filibiin waxaa lagu arkay 74 dhacdo oo noocaan ah marka loo eego Saddex sano ka hor, Brazil 79 marka la barbar dhigo afar, iyo Malaysia 127 marka la barbar dhigo hal.
Caalamka, daadadka iyo abaaruhu waxay barakiciyeen in ka badan 3.4 milyan oo qof sanadka 2023, marka la barbar dhigo dhammaan dadka reer Uruguay. Bangaladesh, Itoobiya, Kenya, Pakistan, iyo Soomaaliya—waddamada ugu yar basbaaska si ay ula tacaalaan isbedelka cimilada—tirada dadka wajahaya gaajo daran ayaa cirka isku shareertay 14 milyan sanadkii 2013 ilaa in ka badan 55 milyan sanadka 2023.
Soomaaliya waxa ay la kulantay kor u kac joogto ah oo ku yimid heer kulka (1.5°C, halkii uu ka ahaa 1°C sanadkii 1991), taas oo keentay abaaro soo noqnoqda oo daba dheeraaday, oo inta badan ay raacaan daadad iyo duufaano. Inkasta oo ay wax ka yar 0.03% ka tahay qiiqa kaarboonka adduunka, haddana Soomaaliya waxa ay ku lumisay balaayiin doollar fatahaado iyo abaaro soo noqnoqday. Ka soo kabashada daadadkii bishii December ee la soo dhaafay oo keliya ayaa lagu qiyaasay $230 milyan.
Xilli roobaadkii Deyrta ee ugu dambeeyay – oo daba socday shan xilli oo isku xigta oo abaaro ah ayaa barakiciyay 1.2 milyan oo qof waxaana ku dhintay 118 qof, taasoo uga sii dartay colaadaha socda, xasillooni darro siyaasadeed, iyo dhaqaale xumo, taasoo keentay in ku dhawaad kala bar dadka Soomaaliyeed ay u baahan yihiin gargaar bini’aadantinimo oo degdeg ah.
Aabe ka mid ah dadka barakacayaasha ah ee ku nool magaalada Baydhabo ee gobolka Bay ee dalka Soomaaliya Xasan Maxamed ayaa ka sheekeeyay xaaladdii naxdinta lahayd ee uu soo maray, wuxuuna yiri: “Xoolihii aan lahaa oo dhan waan ku waayay abaarta, waxaan la qaxay carruurteydii, waxayna igu qaadatay saddex maalmood inaan Baydhabo tago. Waxa uu ahaa safar adag oo aan cunto iyo biyo toona u haysan carruurtayda.
Bangladesh, duufaanno aan la saadaalin karin iyo masiibooyinka kale ee biyaha la xiriira ayaa barakiciyey in ka badan 1.8 milyan oo qof 2023 waxayna waxyeelo ba’an u geysteen kaabayaasha. In kasta oo ay ka qayb qaadatay 0.56% qiiqa kaarboonka adduunka, Bangladesh waxay ku jirtaa kaalinta toddobaad ee qaranka ugu nugul saamaynta isbeddelka cimilada.
Sarkaalka Sare ee Barnaamijka Oxfam ee Bangladesh, Zerin Ahmed, ayaa iftiimisay xaaladda xun: “Iyadoo aan lahayn dalag ama dakhli, qoysaska ayaa lagu qasbay inay guuraan, dhowr jeer. aafooyinku waxay dhammeeyeen dhammaan agabkoodii.”
Nueary ayaa ku baaqay in tallaabo degdeg ah laga qaado dalalka qaniga ah, ee wasakhaysan si wax looga qabto dhibaatadan. “In la soo afjaro dhibaatada dadka waa suurtagal
Waxay kaloo carrabka ku dhufatay muhiimadda ay leedahay in la maalgeliyo qorshaha cusub ee khasaaraha iyo dhaawaca iyo taageeridda bulshooyinka maxalliga ah ee safka hore ee wax ka qabashada cimilada, gaar ahaan kooxaha nugul sida haweenka, dhalinyarada, iyo bulshooyinka asaliga ah.
Warbixinta Oxfam waxay hoosta ka xariiqday baahida degdega ah ee iskaashiga caalamiga ah iyo tallaabo macno leh oo wax looga qabanayo saamaynta sii kordhaysa ee isbeddelka cimilada ee dadka ugu nugul adduunka.
